Án cũ 3
Gian lận chấm thi, giám khảo bị xử tử
Năm 1696, nhà vua mở khoa thi, Ngô Sách Tuân được cử làm Giám thi trường thi Thanh Hoa. Trước khi đi Thanh Hoa, ông đến chào Tham tụng Lê Hi. Hi bảo với Tuân, các quyển thi của con mình đều đóng bằng giấy Thanh Hoa. Tuân nhớ lời dặn, lại nghĩ vốn 2-3 năm trước có chuyện gây hiềm khích với Hy, nên năm nay muốn giúp con Hy để xóa mối hận cũ. Đến lúc chấm thi, quyển sách của con Hy tuy chưa khớp phách, Tuân vẫn biết, quyển đó bị đánh trượt. Tuân bèn mang quyển đó yêu cầu các giám khảo chấm lại lấy đỗ. Đề điệu Ngô Hải biết việc nhưng giấu. Nhưng việc đó bị một viên Tham chính là Phan Tự Cường phát hiện. Vụ việc bị đưa ra nghị xử. Ngô Sách Tuân bị xử tử, Ngô Hải bị cách chức.
Ngô Sách Tuân trước là Lại bộ hữu tham tri (thứ trưởng bộ nội vụ), trong vụ án 1694 tuyển bổ quan lại sai, đã bị cách chức làm Lạng Sơn xứ thừa ty tham chính. Vụ gây hiềm khích với Lê Hi là do Ngô Sách Tuân tố cáo Lê Hi thời gian làm quan ở Bộ Lại có thiên vị tuyển bổ con mình Lê Thuyên và học trò Tô Hinh. Vụ việc sau điều tra kết luận là không có. Tuân bị giáng làm đô cấp sự trung.
Bình giải: Ngô Sách Tuân từ chức thứ trưởng, bị giáng xuống Vụ trưởng (tham chính thừa ty ở xứ đại khái như ủy viên Ubnd tỉnh), rồi dính vụ tố cáo sai, bị giáng xuống vụ phó (đô cấp sự trung ở các bộ xưa đại khái như vụ phó hoặc chuyên viên bây giờ). Có thể thấy chế độ quân chủ xưa, khi cần làm việc hành chính thì kể chức vụ, khi cần chuyên môn giáo dục thì chỉ tính bằng cấp. Ngô Sách Tuân chức vụ phó, song vì đỗ tiến sĩ năm 1676, nên cho làm Phó chủ tịch hội đồng tuyển sinh (giám thi chỉ dưới chức Đề điệu) ngày xưa kiêm hội đồng coi thi và chấm thi. Vụ này vị Chủ tịch hội đồng tuyển sinh (đề điệu) cũng định giấu, song lại bị một ông hàm vụ trưởng (tham chính) phát hiện. Phạm tội gian lận thi cử mà khép tử hình, đủ biết luật thi cử xưa nghiêm minh thế nào. Nơi chọn ra quan lại cai trị thì phải thế. Ngẫm cái thời thi cử bát nháo, bằng sắc loạn, đến thi công chức cũng gian dối đầy rẫy, ôi cái thời mà như thế thì đất nước suy vong có gì lạ.
Trong vụ án này tuy thấy luật thời quân chủ nghiêm, nhưng cũng bật ra cái dở hơi, chính là cách xử lí Lê Hy. Lê Hy là tham tụng ở phủ Chúa (tương đương và to hơn thượng thư bên hoàng cung), là người thân cận của chúa Trịnh Căn, nên ông ta không bị khép tội. Thời đó công khai hậu duệ, rồi đến quan hệ, cứ thế mà tiến đến ngày nay, chả có gì sai khác. Nhưng Lê Hi qua được vụ đó, mà không qua được ngòi bút sử quan. Hi đỗ tiến sĩ năm 19 tuổi, có tài đi sứ và cầm binh quyền, làm đến Lại bộ thượng thư, tước quận công, có bị bỏ không dùng vài năm rồi được Chúa tin dùng làm tham tụng, bàn chuyện cơ mật. Lịch triều tạp kỷ chép, Hy nghiêm nghị mà nham hiểm xảo quyệt, trong đời làm quan hãm hại một số người, vụ lớn nhất là khiến Ngô Sách Tuân bị giết. Ngày xưa sự việc nhập nhòe, may có người chép sử, thỉnh thoảng mới chép cá tính, phải xấu như Hi, hoặc thật sự tốt đẹp. Ngày nay, chỉ sợ người chép sử không đủ bộ nhớ máy tính để chép về quan lại nham hiểm xảo quyệt... Ôi giời...