Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Bút ký

Thời chiến — 5. Tản cư và Sơ tán

·Loạt bài, kỳ 5/5

Thời kháng chiến chống Pháp có chuyện "tản cư", kháng chiến chống Mỹ có "sơ tán". Nội hàm của 2 từ đó khác nhau. Hồi chống Pháp, người ở vùng khác chạy đến sinh sống trong khu vực Việt Bắc, có chính quyền nước VNDCCH, mang cả nhà, của cải đồ đạc bồng bế con cái đi cả, đó là "tản cư". Hồi chống Mỹ, chỉ những khu đô thị, khu vực có công trình và trận địa mục tiêu ném bom thì để nhà cửa đó, cho con cái chạy về nông thôn. Nhiều nơi, như Hải Phòng, Hà Nội, bố mẹ và người lớn ở lại bám cơ quan, xí nghiệp, trực chiến, chỉ gửi trẻ con về nông thôn.

Các anh tôi sinh khoảng 193x, 194x thì theo gia đình chạy bộ từ Hải Dương lên Thái Nguyên, từ người ở phố, mà thành ra gia đình làm ruộng 14 năm, từ 1945 đến 1958 mới trở lại phố cũ.

Tôi và gia đình đi sơ tán. Tôi nhớ lần đầu khoảng 1967, vì Tết Mậu Thân đón Tết ở nơi sơ tán. Đợt sau khoảng 1969-1970 gì đó. Đợt 3 mọi người đi sơ tán 1972 (từ 16/4) thì gia đình tôi không đi, ở lại. Hồi 1972, quê tôi cách Hải Phòng 20km, nhìn thấy máy bay lượn và thả bom ngay trên đầu, rồi thấy bom nổ khói um phía Hải Phòng. Bố tôi bảo: Hải Phòng họ sơ tán về đây, mình ở đây đi đâu? Thế là ở lại.

Cái sự sơ tán hồi đó giờ nghĩ lại, trừ những vùng đô thị lớn, chạy về nông thôn xa thì không kể, chứ khu vực tôi ở, là một thị trấn có khu vực tàu bè, bến cảng, có trận địa phòng không, thì sơ tán về các làng quê lân cận. Thường chạy sơ tán khoảng cách 2- 10 km. Giờ nhìn lại, thấy cái khoảng cách đó rất gần, bom thả từ trên trời, sai số cũng ra khoảng cách đó. Nhà tôi từ phố thị trấn, đến một làng cách 2-3 km. Trường học cũng sơ tán về đó. Chủ yếu giải quyết khâu tâm lý cho an tâm.

Hồi đó, không nhất thiết có quan hệ gì, cứ về nông thôn rồi chính quyền xã sắp xếp, dân làng nhận về cho ở cùng. Có nhiều nhà nhường nhà cho dân sơ tán, hoặc dọn cái nhà ngang vẫn để thúng mủng cày bừa, kê giường cho ở nhờ. Cái ăn cái uống thì tự túc, nhưng phần lớn củi lửa đều dùng chạc của chủ nhà. Nhà tôi được ông chủ nhà rất tốt, cùng với dân xóm, làm cho 1 cái nhà nhỏ trát vách lợp rạ, cho ở riêng ở góc vườn.

Nhìn lại cuộc đời niên thiếu của thế hệ tôi, chính thời gian sơ tán khiến bọn trẻ sống cùng trẻ nông thôn, biết sâu sắc đời sống làng quê. Nếu không có đoạn đời đó, không thể hiểu nông thôn như thế nào.

Cuộc sống nơi sơ tán đúng là một cuộc sống lạ lùng, người "ở phố" được người ở thôn quê đúng là nhường chỗ ăn chỗ ở, đùm bọc không mảy may nghĩ đến thiệt hơn. Nông thôn miền Bắc thời đó phần lớn nghèo khó. Đi làm theo kẻng, chia thóc theo công điểm, ăn độn, rau dưa là chính, lại phải gánh dân sơ tán, thế mà chả có ai kêu ca bao giờ. Đất nước này đúng là chỉ khi có ngoại xâm, người ta mới đồng lòng, sống có nhân nghĩa, còn khi hòa bình, quyền lợi khiến người ta tối mắt, người với người đã khác đi rồi.

Bây giờ mà có chiến tranh, đánh nhau hiện đại, nếu có chạy đi, chắc là gọi là "lánh nạn", tị nạn, bỏ nước sang các nước khác, như dân Xiry, Irak chạy loạn mà thôi...