Thời chiến — 4. Ăn độn
Thực sự việc ăn độn còn kéo dài qua năm 1975, kéo dài đến những năm 198x.
Những năm chiến tranh chống Mỹ, dân thành thị, người làm công ăn lương đều có sổ gạo, tiêu chuẩn hàng tháng bao nhiêu cân. Thành ngữ "trông mặt như mất sổ gạo" chỉ có trong thời bao cấp. Mất sổ gạo là mất đi nguồn sống, nên điều mất mát lớn nhất là mất cái sổ gạo. Mà thời đó, cái gì cũng có tem phiếu. Gạo và tem phiếu thì phân loại công dân ra nhiều loại, A, B, C, D... vân vân. Càng cốp to càng tiêu chuẩn cao, người làm nặng nhọc như thợ mỏ cũng cao.
Thông thường dân chúng ăn 13-15kg gạo một tháng, thực phẩm thì được 3 lạng thịt/tháng, 1 lạng đường/tháng, vải được 3,8met/năm... Đại khái thế.
Bây giờ một người mà ăn hết 13kg gạo thì chỉ có mấy ông đào đất, chứ ai ăn lắm thế. Nhưng hồi xưa bữa ăn cả tháng mới qua mùi thịt. Phiếu thịt thì nhà nhà rình mua mỡ và chân giò, xương lợn vì 1 lạng phiếu được 2 lạng sản phẩm. Thời chiến tranh, từ 1965 trở đi, cả miền Bắc ăn độn. Chỗ quê tôi, lúc đầu độn 30% bột mỳ, sau 50%, đến những năm sau chiến thắng, có khi lên đến 70% bột mỳ. Bột mỳ thì có phải loại trắng gì đâu, có khi phải sàng sẩy để loại bỏ sâu bọ, vì người ta cho bột mỳ để tăng gia chăn nuôi là chính.
Có bột mỳ nhưng chế biến chỉ đến mức mang đi đổi lấy mỳ sợi. Người ta cán ra rồi cắt mỳ thành sợi sống. Mỳ sợi sống mà chả có thịt, chỉ loáng qua hàng mỡ, ăn mãi cũng chán. Ở nhà thì chỉ đến rán lên. Mà mỡ thì quý, không phải cứ rán là được. Tôi còn nhớ, nhà tôi nặn thành cái bánh to như cái đĩa, dày khoảng 1 phân, đút vào gầm bếp lò. Sau đó cắt thành từng miếng chấm mắm, ăn với canh rau muống.
Sau năm 1968, tôi đi sơ tán, ở nông thôn lúc đầu đổi bột mỳ lấy khoai khô. Người nhà quê ăn bột mỳ lúc đầu khoái vì lạ, sau ngán. Người đi sơ tán ăn khoai khô đến bữa thứ ba cũng chán đến cổ. Hồi ấy nông thôn không cần sổ gạo, nhưng cũng độn khoai sắn, ngô. Khoai thái bằng ngón tay, phơi đầy sân, đổ vào bồ ăn dần. Nồi cơm cũng đầy khoai khô, ăn sáng cũng nắm một nắm khoai rõ to. Như vậy toàn dân ăn độn.
Khoảng năm 1976 trở đi, có nhiều nơi ăn độn bằng hạt bo bo. Loại này cứng, ninh sình sịch mới chín, ăn như nhai rơm. Các trường đại học đều ăn, sinh viên nhá mỳ bo bo nghiên cứu khoa học hăng say. Trường Bách khoa của tôi học thì chưa bao giờ phải ăn bo bo, nghe nói Ban đời sống xoay xở đổi lấy mỳ bột. Mỳ nặn thành bánh cỡ bàn tay, luộc lên. Bữa ăn có 1 bát cơm và 1-2 cái bánh bột luộc, ăn không hết mang về vứt lay lắt, cho chó chạy rông cũng không thèm ăn.
Có một điều rất lạ, là cả xã hội đói kém thế, mà không có mấy tiếng ai oán, không chửi lãnh đạo, không oán nhà nước. Lãnh đạo có tiêu chuẩn hơn dân chúng một tý, ở Hà Nội thì mua ở Tôn Đản. Nhưng quy định rõ ràng minh bạch. Cán bộ cơ sở thì cùng lắm mua được xe đạp, đeo đài bán dẫn. Cũng có ông xây nhà to hơn dân chúng, nhưng chỉ là cái nhà xây, chứ không có nguy nga biệt phủ. Chính vì vậy, mà dân chúng có khổ nhưng nghe lãnh đạo rằng "tất cả để chiến thắng Mỹ". Thắng Mỹ rồi thì có thằng Cam, thằng Tàu, lại tất cả để thắng quân bành trướng. Tóm lại khi đó trong lãnh đạo không có tham nhũng nhiều, dân không có thế lực thù địch. Cụ Hồ nói rất đúng, đại ý: Cứ khi bị xâm lăng, là dân ta lại quật khởi, có lòng nồng nàn yêu nước. Từ đó mà biết, khi đất nước không bị xâm lăng, mà bị nội xâm, lò đốt củi cháy rực, thì dân ta không có truyền thống quật khởi, khi đó lòng yêu nước không biết như thế nào.
Bây giờ kể cho bọn sinh năm 198x, con cái chúng tôi, chúng nó ngạc nhiên: Sao lại có thời như thế nhỉ. Chúng nó rồi sẽ kể cho con cái chúng nó, không phải chuyện đói kém, mà những chuyện thời đương đại. Cầu mong cho con cháu chúng nó cũng sẽ không biết những chuyện bây giờ.
Thời đói kém, công bằng mà nói, xã hội lành mạnh. Nhà nông thôn không có tường rào, nhà nọ bước qua hàng rào ngăn gà, là có thể sang nhau. Lãnh đạo nói phần lớn là đúng. Lãnh đạo sống phần lớn là gương mẫu. Củi và người phân biệt rõ, không có chuyện người và củi lẫn nhau. Hồi đó, thị trấn, thị xã mở cửa ngủ đêm. Đói mà sạch, rách mà thơm. Thời nay của cải vật chất xã hội nhiều lắm, no mà không sạch (ô nhiễm), đẹp mà không thơm (bẩn). Chỉ biết thở dài...