Ba mươi chưa phải là tết
(tản mạn ngày 30 tháng chạp)
Dân gian có câu "30 chưa phải là tết". Tại sao thế?
Vì sau phút giao thừa, đất trời mới thực sự chuyển sang một vận hội khác. Từ đó bắt đầu ngày mới của năm mới, được coi là thiêng liêng. Ngày nay cữ 26, 27 tháng Chạp trở đi là nói ghép chữ "tết" vào. Ví dụ "30 tết". Đấy là nói một cách thông thường, chỉ một khoảng thời gian lân cận trước giao thừa mà thôi. Còn ý nghĩa đích thực của tết, với mọi kiêng cữ, mọi cầu mong, thì cứ phải qua giao thừa mới coi là... tết.
Nhưng câu thành ngữ trên đây không phải để giải thích thời gian tết. Mà nó dùng với nghĩa rộng, nghĩa bóng, dùng trong trường hợp một sự việc đang vận hành chưa đi đến kết cục cuối cùng. Mà thời gian thì vô tận, nên cái gọi là kết cục cuối cùng cũng chỉ là tương đối. Ở đây chuyên chở một triết lý nhân sinh, nhắc mọi người rằng, cuộc sống vận động không ngừng và không gì là bất biến.
Ví dụ, nếu những người làm quan chức thấu hiểu lẽ đời "30 chưa phải là tết" thì họ không coi cái ghế mình là bất biến, họ làm gì cũng phải nghĩ hôm nay "30" thì còn có "tết" nữa. Từ đó mà mỗi khi hành động họ sẽ biết sợ hơn. Năm qua, vụ án ông Thăng rất ầm ĩ, không bàn ông đúng hay sai, nhưng nếu ông nghĩ có kết cục như hiện nay thì trước kia ông ấy sẽ hành động khác.
Một kinh nghiệm bản thân, tôi đã có lần kể trên fb, trong một cuộc liên hoan, có một bà cứ đứng chơ vơ chả ai lại gần, tôi hỏi chị N đứng gần đấy: nghe nói chị ấy sắp hưu. Thì chị N nói rõ to: con mụ M béo lùn ấy cũng phải hưu chứ, làm gì có ai chơi với nó, nó còn cái ghế, hành hạ mọi người ghê gớm quá quắt lắm. Dĩ nhiên bà M kia nghe thấy, sượng sùng lủi mất. Ôi cái chức quan là ngày 30, còn dân vạn đại mới là tết. Đơn giản nghĩ đến về hưu thôi, thì người ta cầm quyền đã chả lộng hành thất nhân tâm.
Trong một ý nghĩa tương đối, lý luận nhà Phật cũng khuyên con người kiên nhẫn vì có nhân quả. Gieo nhân gặt quả. Thời gian "nhân- quả" cũng có ý nghĩa như thời gian "30 -tết". Cho nên khi chưa đến lúc chín, thì cái quả không nên ép. Từ đây mà cha ông ta có ứng xử uyển chuyển, không tự đẩy sự việc đến chỗ cùng cực, mà nhường việc đó cho Trời. Triết lý Nho "thay trời hành đạo" có sự ngụy biện cho việc dùng vũ lực, dùng nhân trị.
Ví dụ, trong quá khứ gần của lịch sử nước ta, do nóng vội, mà con người dồn ép nhau, quy chụp nhau những tội tày đình, rồi sau đó lại thấy tội ấy thực ra là công lớn. Từ Kim Ngọc đến tp Hải Phòng khoán 10, bao người bị tội, sau đó thì Trời lại vận động cho cả nước phá bung cái kiểu cơ chế cũ ấy đi.
Cách đây nhiều năm, cơ quan tôi bị một ông tên là HBT, lợi dụng giấy giới thiệu cũ, đi lừa các địa phương, nhận là người cơ quan để xin tiền làm truyền thông. Có người ở một ngôi chùa cũng bị ông này chơi xấu, đề nghị tôi làm công văn gửi các tỉnh vạch tội ông ta cho hết đường làm ăn bậy. Sư trụ trì biết chuyện khuyên rằng: anh ta làm bậy thì rồi sẽ bại lộ, còn có pháp luật, các con tự làm việc gieo nghiệp như thế không nên vì đất nước và thế giới này nhỏ lắm, sớm muộn anh ta sẽ gặp báo ứng, mà trời phật giáng họa thì các con không vướng phiền lụy, chứ nếu họa của anh ta từ tay các con thì các con cũng bị vạ sân si. Quả đúng như sư trụ trì nói, sau này anh ta hết đường làm ăn.
Tôi thấy nhiều người, chỉ vì tức tối một tý, tức sếp, tranh chấp với đối tác, lập tức tung hê lên fb. Đó là những người chưa hiểu đạo lý "30 chưa phải là tết". Họ chưa nghĩ đến hậu quả của việc làm đó. Anh chàng Dan luận đại tướng cũng là một trường hợp.
Một hôm gặp đạo diễn LDT, hỏi sao anh không gọi T đi làm phim, anh bảo: cãi nhau hợp đồng làm việc với nhà sản xuất thì có hàng ngàn cách, mà nó tung lên Fb, mà làm phim cũng như mọi việc lúc nào chả có tranh chấp nọ kia, gọi nó để nó tung mình lên giễu nhại à? Trong việc này, đôi khi truyền thông chính là "tết", là chỗ cùng kiệt. Con người có cách ứng xử còn nhân tính, chính là những thông lệ của thị trường "thuận mua vừa bán" hay "sai đâu sửa đó". Anh hành động thế nào thì cái kết cục sẽ tương ứng như thế, mà anh thường là không tính được bằng trời tính.
Một người biết chuyện khúc mắc giữa cơ quan tôi với một diễn viên, đã xui tung toàn bộ chat lên fb để anh diễn viên kia "hạ chân xuống đất". Tôi nhớ lại lời khuyên của sư trụ trì Thiền viện, và bảo mọi người không làm gì cả. Chúng ta đang sống ngày hôm nay là ngày 30, ai tưởng là đã tết rồi thì tùy thôi. Cuộc sống theo thời gian là một sự tự chuyển hóa. Một cá nhân không thể áp đặt sự chuyển hóa ấy. Đó là công việc của Trời. Tết là thời điểm Trời định đoạt.