Tết: Từ Phong tục đến hủ tục
Từ điển Thiều Chửu: Cái (thói) mà nhiều người cùng hâm mộ bắt chước gọi là "phong", tục đang chuộng gọi là "phong", ngợi hát gọi là "phong". Như vậy phong tục là những thói quen, tập tục mà nhiều người hâm mộ. Qua thời gian, phàm là những phong tục trường tồn đều phần lớn là phong tục đẹp. Chữ "phong" trong phong tục (風) có thể cùng nghĩa với chữ "phong" tươi tốt, phong phú (豐). Tết là thời điểm đặc biệt trong năm, nên phong tục Tết xưa nay phần lớn có ý nghĩa lành mạnh. Tuy nhiên, các phong tục ấy cho đến ngày nay thì ít nhiều khác đi, biến hóa, và không ít trở thành hủ tục.
Nói về phong tục tết thì nhiều lắm. Chưa thấy ai phân loại, thống kê các phong tục này. Tôi đã làm báo nhiều năm, nhiều lần làm báo Tết, cũng ít thấy bài viết về phong tục một cách sâu sắc, ít nhiều sao tẩm, chép đi chép lại của các tác giả khác. Từ các stt gần đây, Văn cúng, qua stt Vàng mã, Hương đăng, Mừng tuổi, tôi cố tìm cách nhìn mới về các tục lệ này. Các tục lệ Tết có thể chia làm mấy loại:
1- Thiêng hóa ngày Tết: Coi ngày Tết là ngày đặc biệt, phú cho nó sức mạnh siêu nhiên, từ đó có các tục lệ kiêng cữ, hoặc hành động cẩn trọng. Theo hướng này, việc cúng bái có cúng đêm Giao thừa, cúng ngày mồng Một, rồi hóa vàng. Ngày Tết có chuyện quan niệm cái gì gặp mồng một thì cả năm như thế, mời nhau thì bảo "nếu không thì rông cả năm". Tết no đủ thì cả năm no đủ, cho nên Tết ăn nhiều. Tết thì nói lời hay ý đẹp, Tết không nên làm gì xấu, làm gì tàn nhẫn, ngày xưa đánh nhau cũng hưu chiến cho 2 bên nghỉ Tết (còn những người lợi dụng Tết bắn giết nhau thì không tính). Tuy nhiên, có những tục lệ kiêng cữ ngày Tết cũng lẩm cẩm, ví dụ không quét nhà, không cắt tóc gội đầu...
Một trong các phong tục thiêng hóa ngày Tết là tục xuất hành. Năm nay năm gì, thuộc hành nào thì xuất hành hướng nào. Phong tục, mà chuyển tải một ý nghĩa nhân sinh thì cũng hay, nhưng người ta thường quên ý nghĩa, mà giữ lại cái lõi phương tiện. Ví dụ, năm X xuất hành phương Nam, năm Y xuất hành phương Tây... Các cách khuyên xuất hành như vậy đều có dụng ý làm nhiều điều tốt ngày Tết, bây giờ có khi quên đi làm gì (quên mục đích), cứ chăm chăm xem phải nhất nhất đi hướng nào (mê phương tiện). Câu chuyện xuất hành chả nên tin.
2- Cầu điều tốt đẹp. Tết là dịp người ta nói công khai những mơ ước. Lời cầu cúng chuyển tải điều đó, dĩ nhiên rồi. Lời chúc Tết mới là điều đặc biệt trong dịp Tết. Thường lời chúc gói ghém mơ ước. Chúc mạnh khỏe, chúc hạnh phúc, vui vẻ, trẻ mãi... Có hẳn một ngành kinh doanh nghĩ ra những lời chúc, kết hợp với mạng Internet. Chuyện chúc tụng đã là mơ mộng, thì có hơi quá lên cũng chả sao. Chúc năm nay làm ăn bằng 5 bằng mười, chúc giầu có của ăn của để, chúc lên quan chức, chức một vốn bốn lời, chúc tiền vào như nước sông Đà, tiền ra nhỏ giọt như cà phê phin. Ngày xưa chuyện chúc tụng cũng cẩn trọng, ông già thì chúc gì, bà trẻ thì chúc gì, dường như có lề lối cả, nằm ở gia phong từng nhà, phong tục địa phương. Ngày nay chúc tụng có tính toàn cầu hóa và hội nhập. Trong các biến tướng phong tục Tết, biến tướng về phong tục chúc Tết là dễ chịu nhất, dễ chấp nhận nhất. Mất gì câu nói, đã ước thì ước tột cùng đi.
Một biến tướng của phong tục cầu cúng ngày Tết, là ngày Tết hay đi chùa, đi lễ, thì được, nhưng kèm theo bói toán, rút thẻ, thì cũng buồn cười.
3- Phong tục đồng âm liên tưởng. Tôi tạm đặt cho những phong tục kiểu này cái tên như thế. Các phong tục kiểu này phần lớn có nguồn gốc Tàu, hoặc bắt chước Tàu. Những từ ngữ, câu nói hay, đẹp được dùng để biến thành một động thái ngày Tết. Ví dụ chữ Phúc lộn ngược, âm Quảng Đông phát âm như nghĩa là "Phúc đến". Hoặc "lì xì" cho nhau mở hàng để có lợi khi buôn bán, sang Việt Nam, tục này đè lên tục mừng tuổi. Ví dụ: Hái lộc mang về nhà, bảo là lộc sẽ đến quanh năm. Chuyện này đến giờ rõ là hủ tục. Hái lộc thì bẻ hết cây cối, tàn phá môi trường, lộc đâu không thấy, hóa ra mê tín. Ví dụ: Ngày Tết đi gánh nước, bảo đó là "tiền vào như nước". Hoặc kiêng không quét nhà, đó là quét đi hết lộc, hay không cầm kéo ngày Tết, đó là cắt mất tình thân. Chuyện mượn âm để mê tín, người Quảng Đông rất thích số 6, số 8 vì phát âm giống như lộc, phát. Người Việt cũng học theo, "thấy người ta bảo thế" mà không biết vì sao, thật là mê muội. Nếu theo cái lý của họ, tiếng Việt số 6 gần như "máu", số 8 gần âm "xám" thì hay hớm gì. Lại có chuyện kiêng mèo vào nhà, thích chó vào nhà. Tục này thì thuần Việt. Con mèo kêu "nghèo nghèo", con chó là "có". Cũng là hoang đường cả.
Có một chuyện, mượn cái lý cố này, người Nam bày mâm cúng có mấy thứ trái cây sao cho "cầu vừa đủ xài", thì có vẻ hay ho và chấp nhận được.
4. Một vài tập tục đã mất: Ví dụ trồng cây nêu, đốt pháo, theo tôi, hai phong tục này mất đi đều đáng tiếc. Còn tục dùng vôi bột vẽ binh khí cung tên trên lối đi trừ tà thì mất là phải rồi. Câu đối Tết, cũng là một phong tục đã gần như mất. Mất là phải. Vì người thông thạo Hán Nôm đã rất hiếm, đến nỗi câu gọi là đối viết chữ quốc ngữ xộc xệch như của cụ già họ Vũ mà người ta truyền tay nhau trân trọng thì sợ quá. Mất phong tục thì thôi, chứ dùng câu đối như cụ Vũ vẽ ra thì xin đừng.
Có một tập tục chưa mất nhưng biến tướng rất khiếp, không biết gọi là gì, đó là tục cho chữ ngày Tết. Cũng là một tục dựa vào quan niệm thiêng hóa ngày Tết, các cụ đồ cho chữ đẹp. Ngày nay người viết chữ (Hán) đẹp đã ít, biết chữ Hán cũng ít. Ít thì thôi, sao phải cố tô vẽ. Hoặc viết bằng chữ quốc ngữ uốn éo dăn dúm đi kêu là "thư pháp" thì chịu không biết gọi là gì.
5. Phong tục đẹp truyền thống: Ngày Tết, các sĩ quan văn hóa nên sàng lọc, cố giữ lấy một vài tập tục đẹp. Ví dụ đứng đầu là tục gói bánh chưng, rồi tục chúc tết người già, mừng tuổi thiếu niên, trồng cây đầu năm... vân vân. Bảy mươi năm chế độ mới, chả lẽ chả làm gì nên hồn, tiếp thu chỉ làm méo mó phong tục mà không có gì mới lành mạnh hơn hay sao?