Hủ tục: Vàng mã
Châm ngôn có tính kim chỉ nam soi đường cho hoạt động vàng mã là "Trần sao âm vậy", cộng với những vớ vẩn về khoa học xã hội và quản lý văn hóa, khiến cho việc cúng vàng mã, đốt vàng mã trở thành tệ nạn.
Ngày xưa, ngày xưa đây là nói đến quá khứ gần, một vài trăm năm, cũng có quan niệm "trần sao âm vậy", cũng có chuyện cúng đốt vàng mã, nhưng tại sao nó không tràn lan và tệ hại như bây giờ. Bởi vì tập tục và lễ nghi thời xưa được dẫn dắt bởi tầng lớp trí thức, có chữ nghĩa. Lễ cũng do "bọn ấy" làm ra cho làng xã, cho triều đình. Việc cúng bái vàng mã được phân xử rất rõ, đó là tập quán du nhập của người Trung Quốc mang sang. Quan niệm về trần và âm phủ là quan niệm của một lớp người theo Đạo giáo, cải biên rồi "mô-li phê" thành tập quán của một bộ phận dân chúng. Việc đốt vàng mã cũng thấm nhuần nguyên tắc "tượng trưng" của các nghi lễ. Cho đến thời cách đây nửa thế kỷ, trước làn sóng phá đình chùa bài trừ mê tín dị đoan, vàng cúng làm bằng những thanh đóm, từng hạt như hạt ngô, vàng tiền làm bằng tờ giấy bản, giữa có chấm chút sơn vàng kim tuyến. Người ta quy ước đó là vàng, là tiền. Cho nên, đi theo nguyên tắc "trần sao âm vậy" thì cũng phải tuân theo quy tắc "tượng trưng" của lễ nghi trần thế.
Một bộ phận dân chúng nữa hay đốt các đồ vật cúng, đó là nhóm người theo đạo Mẫu. Tôi cho rằng, đạo Mẫu nguyên thủy không thể có chuyện cúng đốt vàng mã. Quan niệm thờ Mẫu là huyền thoại hóa một triều đình mẫu hệ cai quản vũ trụ, sao lại bảo triều đình ấy chỉ cai quản âm thế? Việc đạo giáo ảnh hưởng vào đạo Mẫu, khiến cho việc đốt cúng vật dụng vàng mã có lẽ chỉ có vài trăm năm nay. Rồi nhà chùa Đại thừa ở miền Bắc tích hợp đạo mẫu, thờ thành hoàng vào chùa, khiến cho nhà chùa bị "nhạt Phật", cũng chấp nhận đốt vàng mã trong chùa. Hiện nay, các hòa thượng công khai bác bỏ việc đốt vàng mã, nhưng nhà chùa nào cũng xây lò hóa vàng, hóa sớ. Chùa đã vậy, dân ta gửi tâm linh vào chùa, thì cũng tự nhiên nhi nhiên mà đốt vàng mã thôi.
Cái dở của tập quán ngày nay, là các bác nghiên cứu cứ nghiên cứu, còn dân tình và các chức sắc cứ làm. Các chức sắc thì nhan nhản ông bà dốt vô cùng tận. Kiếm tiền mọi cách thì giỏi, mà mọi việc tâm linh như đẽo cày giữa đường, ông nào cũng cúng bái chất ngất. Nguyên lý "tượng trưng" của lễ nghi bỏ quách đi, quay về thời hoang sơ cổ đại. Thời xưa người ta chết, chôn theo vàng bạc thật, chôn theo nữ tỳ, thậm chí chôn theo vợ (bà Huyền Trân là một nạn nhân), đó cũng là tuân theo kim chỉ nam "trần sao âm vậy". Rồi nền văn minh mới đẻ ra lễ nghi dùng các phép tượng trưng. Văn minh Tàu cũng mượn giấy để tượng trưng. Đã tượng trưng thì hạt gỗ rỗng bé bằng hạt ngô là tượng trưng toàn bộ vàng bạc, một tờ giấy có một chấm màu vàng cũng tượng trưng cho cả kho tiền, một cái hộp bằng nắm tay tượng trưng cho nhà cửa... Tôi cũng chứng kiến ngày xưa cách đây mấy chục năm người ta làm thế, không phải là nghèo không làm to được. Ngày nay việc đó xa rồi. Văn minh biến mất. Cúng tiền cũng in như thật, nào xe cộ, nào nhà cửa, ngựa nghẽo... cái gì cũng giống như thật. Giống như thật sao có thể thiêng bằng thật, sao không đốt cái nhà thật, chôn vàng bạc thật như hồi cách đây 4000 năm đi?
Cho nên nói việc đốt vàng mã là một hủ tục, không chỉ nói nó tốn kém nhiêu khê, mà nó lạc hậu quay lại thời đồ đá, sổ toẹt cả hàng nghìn năm văn minh nhân loại.
Việc đốt vàng mã, hương khói chỉ có tác dụng nhất định trong một đám ma, nhưng đây là một chủ đề khác. Bài đã dài rồi, tôi phải đi hóa vàng đây...