Đọc sử ngẫm sự (9)
9. Thói xấu của 2 vị danh sĩ.
Đọc Đại Việt sử ký toàn thư, hay nhất là phần chép về Lê Thánh tông. Ông vua này là một minh quân, sát sao việc nước đã đành, nhưng điều đặc biệt là ông hiểu rõ từng viên quan quanh mình, thưởng phạt nghiêm minh, lúc thì biểu dương, lúc thì mắng mỏ. Điều đó không thể có được khi đọc sử về các triều trước.
Do có sử liệu, nên ngày nay, mới biết một chút ít về 2 vị danh sĩ, có tác phẩm để đời, và bây giờ người ta tôn vinh đặt tên đường phố
"Tân Tỵ, [Quang Thuận] năm thứ 2 [1461], tháng 10. Vua dụ bảo Đô ngự sử đài là bọn Ngô Sĩ Liên và Nghiên Nhân Thọ rằng: "Ta mới coi chính sự, sửa mới đức độ, tuân theo điển cũ của thánh tổ thần tông, nên mới tế giao vào đầu mùa xuân. Các ngươi lại bảo tổ tông tế giao cũng không đáng theo! Các ngươi bảo nước ta đời xưa là hàng phiên bang, thế là các ngươi theo đạo chết, mang lòng không vua. Vả lại, khi Lệ Đức hầu cướp ngôi, Ngô Sĩ Liên chẳng vì hắn trổ tài phong hiến đó sao? Ưu đãi trọng lắm! Nhân Thọ không vì hắn trù hoạch nơi màn trướng đó ư? Ngôi chức cao lắm! Nay Lệ Đức hầu mất nước về tay ta, các ngươi không biết vì ăn lộc mà chết theo hắn lại đi thờ ta. Nếu không nói ra, trong lòng các ngươi không tự hổ thẹn mà chết ư? Thực là bọn gian thần bán nước!".
Lê Thánh tông nhắc lại việc năm 1459, Lê Nghi Dân là con cả của vua Thái tông đảo chính lên ngôi sau cái chết của Nhân tông (sau Dân bị giáng làm Lệ Đức hầu). Tám tháng sau, Nguyễn Xí, Đinh Liệt cùng các quan lật đổ Nghi Dân, đưa Lê Tư Thành lên ngôi, tức Thánh tông. Như vậy là Ngô Sĩ Liên trong sự biến Nghi Dân, là người ủng hộ Nghi Dân. Nhưng khi Thánh tông lên ngôi, vẫn dùng Ngô Sĩ Liên. Mặc dù kết tội Ngô Sĩ Liên rất nặng là "gian thần bán nước" theo nghĩa chỉ kẻ sĩ thời xưa bất trung, hoặc là thời nay chỉ "kẻ cơ hội". Ngô Sĩ Liên là Nho sĩ, nên coi nước ta là phiên bang của Trung Hoa, quê hương Nho giáo, điều đó càng làm Thánh tông ghét hơn chăng?
"Đinh Hợi, [Quang Thuận] năm thứ 8 [1467]...Thi khoa Hành từ. Điểm gọi các quan vào thi, tất cả là 30 người. Bấy giờ, Khâm hình viện lang trung Vũ Hữu, Viên ngoại lang Nguyễn Đình Khoa 5 người đều cáo ốm không vào thi. Vua lấy làm lạ, hỏi ra mới biết họ chỉ thích hối lộ. Nhân thế, vua dụ các quan trong triều rằng: " Việc hình án phức tạp khó khăn, có ba điều vất vả: Một là suốt ngày cặm cụi vất vả, khổ sở. Hai là xử án không đúng, chịu tội làm sai. Ba là án tụng chất đống, khó lòng xét xử tường tận. Có ba điều vất vả ấy dẫu người không bệnh cũng đến phát ốm, huống chi là có bệnh". Đó là nói giễu Vũ Hữu"
Đoạn văn trên trong ĐVSKTT rất thú vị. Vua thấy Vũ Hữu (và 4 người khác) cáo ốm không vào thi, kỳ thi khảo quan, vua điều tra biết sự thật họ làm việc hình án mà "chỉ thích hối lộ", nên diễu cợt họ. Lý do ốm thì khó trị tội, nên nhà vua chọn cách nói để các quan đều biết mà sợ, một cách nhắc nhở đến đương sự. Vũ Hữu là người thông văn, toán học. Tác phẩm "Lập thành toán pháp" đã thất truyền, nhưng có sử liệu nói đó là các phép đo đạc ruộng đất, cân đo, xây dựng. Đại khái như toán lớp 5 bây giờ. Nhưng qua sử liệu ĐVSKTT, Vũ Hữu là một ông quan tồi, đã tham nhũng hối lộ còn trốn tránh kỳ thi sát hạch quan lại do chính vua Thánh tông chủ trì.
Tôi rất ngạc nhiên ngày nay người ta đề cao quá đáng Ngô Sĩ Liên và Vũ Hữu. Hết dạy học trò, soạn truyện danh nhân, rồi đặt tên đường tên trường khá nhiều. Sao không cho ai biết đó là 2 ông quan xấu. Họ là bước đầu của một đại dịch tham nhũng cơ hội sau này kéo đổ triều Lê, khi Lê Thánh tông mất, các vua sau đều ngu dại nên tật xấu quan lại kiểu đó phát tác. Ôi, làm sử mà yêu ghét nhân vật một cách cực đoan, khác xa thời xưa, dù Ngô Sĩ Liên là một người trong nhóm soạn sử, cũng không dám bỏ đoạn nhà vua mắng mình thậm tệ.