Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Bút ký

Đất quê của cô K — 2. Ăn ở Quảng Châu

·Loạt bài, kỳ 2/4

Quảng Đông gần Việt Nam, tiện đường thủy. Chắc vì thế nên nhiều người TQ xưa di cư sang VN mà chúng ta thấy thì phần lớn từ Quảng Đông, Phúc Kiến. Các món ăn mà VN gọi chung là "món Tàu", "cơm Tàu" cũng phần lớn là mầu sắc Quảng. Ẩm thực Quảng nổi bật vì phong phú đa dạng. Khó có thể kể hết về chúng trong một quyển sách, chứ không nói là một bài ngắn.

Người Quảng Đông chế biến các món từ bột mỳ rất tài. Bánh bao cũng coi như quốc hồn quốc túy của họ. Từ đó có hàng trăm dạng thức bao bột ra ngoài nhân các loại, to nhỏ đủ kiểu, cho vào nước (sủi cảo) hay chưng mắm, chưng hơi, hay rán, nướng... vân vân. Riêng món mì thành sợi cũng rất nhiều. Đi Quảng Châu ăn mỳ sợi không phải vì tiếng tăm của nó, mà vì nhìn thấy ông làm mỳ tài quá, như làm xiếc. Từ một cục bột, nhào nặn, quay tay, lắc thế nào đó, trông như múa, rối cả mắt. Lát sau cục bột đã thành một cái dây to, vung vẩy một tý, thành 2 thành 4 dây nhỏ, rồi cứ thế nhân thành bó sợi mỳ, thích to nhỏ thì tùy. Khi xem thì thích, ăn thì chán. Mùi vị thơm ngon nhưng cứ ngan ngán. Có lẽ vì người Việt có tuổi ăn món mỳ sống này lại nhớ cảm giác mỳ hồi bao cấp.

Theo tôi, món đặc biệt nhất theo tập quán ẩm thực Quảng là món canh. Hoàn toàn không giống canh rau, canh thịt ở VN. Cách ăn cũng khác. Người Tây khai vị bằng súp. Người Quảng khai vị bằng canh. Vào đầu bữa, người ta bê ra một nồi canh và xin mời... húp.

Canh Quảng Châu không giống canh VN. Cũng xương và rau củ quả, nhưng nước không đục, mà trong leo lẻo, ngọt của thịt, vị thơm của thuốc sắc. Sự khác biệt chính là phụ gia. Người Quảng dùng thảo mộc chế biến thành các vị thuốc để nấu. Mà nói chung ẩm thực Quảng lấy các vị thuốc (VN gọi là thuốc Bắc) để gia giảm, tạo nên công dụng và mùi vị đặc trưng. Các bà nội trợ Việt hầu hết không biết nấu kiểu canh này. Làm sao cho nước trong mà ngọt không mỳ chính?

Về mặt ngôn từ, tiếng Quảng có từ riêng để chỉ phần nước canh và phần cái gồm xương xẩu vụn. Có khi phần xương vụn và vật rắn trong nồi canh để riêng ra cái đĩa to cực như một cái mâm nhỏ. Ai ăn gì thì ăn, rồi bỏ. Thành ngữ "khôn ăn nước dại ăn cái" rất đúng với món canh Quảng.

Do vị thế của món canh trong đời sống, mà từ xưa, ở Quảng Châu, xương, chân giò lợn đắt hơn thịt lợn. Hồi 2010, tôi ở Quảng Châu mấy tuần, 9h sáng thấy một đám đông chờ đợi ở cửa siêu thị. 9h30 mở cửa siêu thị, đám ấy ùa vào, nhằm hàng thịt. Xương lợn để trong cái thùng to bằng 4 cái cũi trẻ em xếp cạnh nhau. Người chọn xương chen chúc chỉ thấy lưng và mông. Chen nhau đến nỗi vòng ngoài chỉ thò được một cánh tay xuống. Vòng trong chắc mặt úp vào gần miếng xương. Cảnh tượng thật kỳ khôi với một người xứ khác. Gần đây tôi qua Quảng Châu không thấy cảnh chen xương, có lẽ bây giờ nhu cầu xương của họ đã được thỏa mãn rồi.

Chắc rằng, với người Quảng, nấu món canh ngon cũng là bí quyết. Hồi ở Quảng Châu, chiều đi uống bia, là thấy một ông ở Hãng phim Châu Giang vội ra về, bảo phải về nấu canh cho vợ. Cô kia đẹp lắm, anh này lấy được là vì võ nấu canh. Gái TQ lượng đã ít hơn giai, lại giỏi đẹp, thì phải có bí quyết mới giữ được, món canh là một bí quyết như thế.

Mùa đông, đi qua quán cơm đông người, quán có hai cái chum to đại tướng để ở cửa. Thoạt nhìn tưởng chum rượu, nhưng nhìn kỹ không thấy chữ tửu. Thì ra là một chum canh. Không phải đựng canh trong chum, mà là cái chum to đấy đựng nhiều nồi canh nhỏ xếp nhiều lớp. Mỗi âu canh giá 10 đến 50 tệ. Đựng trong chum là để giữ nhiệt, hay là còn có tác dụng hầm nhừ không biết nữa, bên dưới đáy chum là than hồng. Mở vung chum, hơi nóng nghi ngút, chủ quán dùng cái kẹp dài gắp từng âu canh rất điệu nghệ. Du khách nhìn thấy thú muốn thử "gắp", chủ quán bảo mang được ra thì thưởng thêm 2 âu canh, bị đổ 1/3 thì phạt tiền 3 âu. Chả ai dám thử. Mùa đông rét lạnh, nhìn thấy âu canh tỏa khói hấp dẫn rồi, ăn vào là thấy như cái lạnh bị đẩy ra, nóng đến cảm nhận được từ miệng lan đi toàn thân.

Điều ấn tượng với tôi là cách họ ăn. Phần lớn người Quảng tôi thấy có nết ăn đặc trưng, đúng câu "ăn to nói lớn". Húp sì soạp, nhai hết cỡ. Vào quán của họ, tiếng động của sự ăn phát ra là bình thường. Điều này ngược với quan niệm ăn lịch sự của người Việt. Với họ, ăn là niềm sung sướng, có ăn và được ăn là ân huệ của tạo hóa cho người ta, sao phải kìm hãm sự sung sướng đó. Đó cũng là một quan niệm văn minh, cuộc sống vui phải gần với bản chất người nhất, hoang dã nhất. Theo hệ tiêu chuẩn ăn đó, phân phối hay chia nhau khi đói kém quả là khổ, ăn dè sẻn, bị cấm đoán cái miệng thì là rất khổ. Có phải vì thế không mà khi Trung Quốc mở cửa, phá cơ chế cũ bắt đầu từ Quảng Châu. Người Quảng Châu chịu đựng thời bao cấp chắc là khổ gấp nhiều lần nơi khác, ăn không dám ăn, nói không dám nói, nên khi thấy đèn xanh bật ở Bắc Kinh là họ phá bung ra, làm cái Thẩm Quyến ở một làng chài Quảng Đông là có lý của họ.

Hồi cách đây 7-8 năm, tôi có chiêu đãi một đoàn khách Trung Quốc. Thịnh soạn và ngon theo chuẩn Việt. Sau mới biết họ ăn tiệc xong còn kéo nhau đi ăn phở, ăn bánh mì. Ăn nhiều cũng là một đặc điểm chung của người TQ, không riêng Quảng. Họ lý giải đầy tự hào: quen ăn ngon nên ăn được nhiều. Ví dụ một suất ăn sáng cho người của đoàn làm phim gồm: 2 bánh bao, 2 quả trứng luộc, một bát cháo to đựng trong cái bát canh mà người Việt chỉ có thể gọi là chậu nhỏ. Cháo hoặc mỳ nước thì có thể ăn bao nhiêu thì ăn. Cháo trong nồi, có gần chục bát gia vị hành tỏi, ớt hạt tiêu, dưa, củ cải khô muối và những cái gì đó nữa không biết tên để tự "phối kết hợp" vào cháo.

Quảng Châu có rất nhiều món gọi là ăn vặt. Đặc điểm này giống Việt Nam và hơn nhiều nơi khác ở TQ mà tôi đã đi qua. Phải đến khu phố cũ mới thấy vì thành phố bây giờ mở rộng hiện đại hơn, sạch sẽ trơn tru, không ồn ã hàng quán kiểu Chinatown cũ. Nhiều món nhìn và nghe quen, vì các ông Tàu đã mang sang Việt Nam từ lâu, như sấu dầm, hoa quả dầm, món từ vừng, từ đậu phụ... Nhiều món còn nguyên tên tiếng Quảng, như lục tào xá, chí mà phù... không xa lạ.

Bài 3: Quan tài Liễu Châu