Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Bút ký

Châu Phi da vàng (4)

·Loạt bài, kỳ 5/5

4. Những giấc mơ

Hiện nay, Madagascar có chế độ chính trị dân chủ đa đảng. Tôi đi Madagascar năm đó đang kỳ tranh cử, đâu đâu cũng thấy áp phích cổ động của các ứng cử viên. Tất nhiên, có chuyện ủng hộ người này thì phản đối người kia, có biểu tình. Hôm đến xem nhà ga trung tâm Antananarivo, người hướng dẫn phải dặn kỹ, đến nhanh rồi rút kẻo có biểu tình. Đến đó đã có mấy xe cảnh sát chuẩn bị sẵn sàng.

Tuy nhiên, từ khi độc lập 1960, xã hội Madagascar đã phải trải qua nhiều biến động. Cho đến nay, người ta gọi là trải qua 4 nền cộng hòa. Nền cộng hòa thứ nhất 1960-1972, (khủng hoảng 3 năm) thứ hai 1975-1992, thứ ba 1992-2010, và hiện nay là nền cộng hòa thứ tư.

Nói chuyện này, một người Pháp tôi gặp ở khách sạn nói tiếng Anh cũng tậm tịt như tôi, cùng với anh hướng dẫn viên người Malagasy, đã dịch câu chuyện về 4 nền cộng hòa: Năm 1960, một người Malagasy sáng thức dậy khóc òa lên, ông chủ Pháp của tôi đâu rồi, ông nhà nước Malagasy đến bảo: ông ấy về Pháp rồi, bây giờ chúng ta độc lập, đó là ông cộng hòa thứ nhất. Ai trả lương cho tôi? Dĩ nhiên là vẫn ông chủ Pháp, nhưng họ trả qua ông cộng hòa. Thế là trước đây người lao động Malagasy được nhận 1 phờ-răng, thì nay chỉ được 0,8 còn 0,2 phải trả cho ông cộng hòa. Đến khi có một ông cộng hòa thứ hai bất bình, thế là trang trại và nhà máy ông ấy lấy về, quốc hữu hóa. Thời ông cộng hòa thứ hai, người lao động chỉ còn nhận được 0,4 phờ-răng. Bấy giờ ông cộng hòa thứ ba bảo: không thể để một người quản lý đất nước và những gì người Pháp để lại, thế là họ tự đánh nhau để tranh quyền quản lý. Cuối cùng mới đến ông cộng hòa thứ tư, ông ấy bảo, phải hỏi nhân dân, phát phiếu cho họ bầu cử. Lịch sử chính trị Madagascar gói gọn trong câu chuyện chưa đến 1 phút. Người Pháp tôi gặp là một kỹ sư, tiếp tục công tác cho công ty Pháp đầu tư tại Madagascar, cười và tổng kết: “Đó là một giấc mơ. Dân tộc nào cũng có quyền mơ mộng”

Anh chàng Malagasy nói ngay: “Nếu đó là một giấc mơ thì nền cộng hòa thứ hai là một cơn ác mộng”. Rồi anh quay sang tôi: “Xin lỗi bạn Việt Nam”

Tôi chỉ còn cách nắm tay thắm thiết. Ít nhất là nghi lễ ngoại giao. Là bởi vì cái nền cộng hòa thứ hai của họ là thời gian mang tên Cộng hòa Dân chủ nhân dân Madagascar với chính phủ theo tư tưởng Mác-xit, xây dựng chủ nghĩa xã hội, liên kết với Liên Xô và Đông Âu. Thời kỳ này, người đứng đầu Ratsiraka áp dụng cơ chế kinh tế tập trung, quốc hữu hóa các cơ sở của người Pháp và nước ngoài, cấm tự do ngôn luận, kiểm soát truyền thông. Nói đến chuyện này với một người Việt, thì chả cần nói nhiều. Biết rồi, biết rồi, khổ lắm, nói mãi. Nhưng oái oăm thay, ông Madagascar bê về thi hành ở nước ông ấy. Thực ra cũng có lý do của họ. Nền cộng hòa thứ nhất gần như thất bại vì… chả biết làm gì. Mọi việc người Pháp đang làm, bây giờ tự làm, tiền nong gạo bị vẫn trong tay người Pháp, nên tất nhiên thất bại. Hướng đến chủ nghĩa cộng sản cũng là một điều có thể hiểu, vì thời điểm đó họ cần một lý tưởng, một sự kích động quần chúng. Nhưng không may cho chính phủ Ratsiraka, và may cho nước Madagascar là khủng hoảng kinh tế năm 1973 bồi thêm vào, nên họ bị cô lập và nền kinh tế sụp đổ nhanh chóng, quốc gia công bố phá sản năm 1979. Dù có cố đến mấy, người Malagasy cũng không quen với cung cách của các bố cộng sản. Sự sụp đổ chính phủ cộng sản bắt đầu từ việc bắn vào đoàn biểu tình, chả khác mấy nước Đông Âu.

Di tích nền cộng hòa thứ hai vẫn còn một ít. Khi đi qua một bùng binh, ngã năm, chỉ lớn như cái ngã tư Cát Linh- Quốc Tử Giám, còn mờ mờ chữ Pháp, nhận ra chữ Các Mác, đó là quảng trường mang tên Các Mác. Thời đó, ông Ratsiraka đặt tên Enghen, Lenin… lên đường xá, vườn hoa. Hai vị đó là chắc chắn có, không biết còn ông nào không, Brejnev, Dimitrov… không biết có không?

Có một điều lạ, rất lạ. Ở Mông Cổ, tượng đài Hồ Chí Minh được dựng lên thời cộng sản, đến chế độ dân chủ họ hạ bệ hết ông Mac ông Lê, để lại ông Hồ. Còn Madagascar, đến khi kết thúc mô hình cộng sản, vào năm 2002, họ dựng tượng ông Hồ Chí Minh, và giữ nguyên khi chuyển sang chế độ dân chủ đa đảng.

Tôi đến Madagascar, dĩ nhiên là đến chỗ tượng đài Hồ Chí Minh. Bức tượng bán thân đặt trên bệ cao, ở một khu vực đại khái có đường hai bên như đường Liễu Giai, nhưng đoạn đường đó ngắn, còn dang dở. Giữa đoạn đường, ở trước tượng, có bệ khắc chữ “Quảng trường Hồ Chí Minh” và có một tấm bia cao hơn 1 mét, 2 mặt khắc chữ “Không có gì quý hơn độc lập tự do” bằng 3 thứ tiếng: Pháp và Việt, Malagasy. Thực sự, nói khách quan khu vực đặt tượng không phải nơi đẹp nhất Antananarivo, nhưng so với tình trạng đường phố của họ, thì cũng tạm ổn. Dải đất đặt tượng, là dải đất phân cách hai làn đường, một thời trồng hoa, nhưng hồi tôi đến hơi hoang tàn. Tấm biển khắc tên Hồ Chí Minh đã bị mưa nắng bong tróc (không khắc chữ vào bệ, mà làm biển gỗ gắn vào). Cách đây 2-3 năm, có ông Eric lãnh sự danh dự của Việt Nam tại Madagascar đến Hà Nội, có gặp tôi và nói đang vận động quyên góp sửa chữa bức tượng đó, bây giờ không biết thế nào.

Đến Madagascar, thực sự tôi phải suy nghĩ nghiêm túc về cách mà ông cụ Hồ Chí Minh tồn tại khi thể xác ông ấy đã xong rồi. Có thể người ta tôn trọng ông Cụ vì trong cụm từ 9 chữ có 4 chữ “độc lập, tự do”. Chính chữ “tự do” cứu Ông cụ. Nếu chỉ cần đến “độc lập”, thì nền cộng hòa thứ hai đã thi hành độc lập, nhưng nó không cho người ta tự do. Nền cộng hòa thứ ba thứ tư tìm kiếm tự do trong độc lập nên ok ông Cụ. Chắc họ nghĩ cũng phải có một biểu tượng nào đó chấp nhận được.

Hiện nay, người Madagascar đúng là đang thực hiện một giấc mơ lớn. Nền dân chủ của họ đầy thách thức. Vì nó non trẻ. Nền kinh tế quá ngổn ngang. Vì họ độc lập trong tư thế bị động, họ không mất quá nhiều xương máu cho nền độc lập, nên có lẽ cũng chẳng hăng hái thay trời chuyển đất sắp đặt lại cái gì. Tôi đã thấy dãy phố buôn bán của người Thổ toàn hàng Thổ, Pháp và hàng nước ngoài, hàng chợ tràn lan hàng Tàu. Bây giờ thì người lục địa đến làm dân vô gia cư cũng có, người Tàu cũng bắt đầu đổ bộ lên đảo. Khi qua Nam Phi, tôi đã nói chuyện với một người Việt làm ăn ở Nam Phi, anh nói anh quen nhiều người TQ, nếu một người TQ mang gia đình sang châu Phi thì ưu đãi gì, nếu rủ được 15 gia đình sang thì huyện tỉnh phải có nghĩa vụ cho cái gì. Ở Madagascar, tôi nói chuyện với mấy người, họ mù tịt về bản chất Trung Quốc, không ý thức được sự xâm thực của người TQ, mà lại sai lầm cho rằng người TQ cũng giống người VN thôi.

Hiện tại, đại sứ Madagascar ở Bắc Kinh kiêm nhiệm Việt Nam, có thể đó là hợp lý, nhưng đại sứ VN tại Modambic kiêm nhiệm Madagascar thì không hợp lý lắm. Modambic có lịch sử, văn hóa khác xa Madagascar. Nếu lịch sử giữa nước VN và Madagascar có mối liên hệ, văn hóa và thời tiết khí hậu có sự tương đồng, mà không làm gì được để tận dụng thì quá phí phạm. Ngồi mà nhìn người TQ hưởng thành quả mà thôi.

Một lần đi một ngày đàng, biết được mấy sàng chuyện để kể lại.

(hết)

Ghi chú ảnh: 1. Một góc phố ở Thủ đô, hình ảnh chung sống các tầng lớp xã hội; 2. Tấm đá khắc chữ "Không có gì quý hơn độc lập tự do" bằng chữ Malagasy; 3. Tấm đá biển đề "Quảng trường Hồ Chí Minh"; 4. Tượng đài Hồ Chí Minh