Châu Phi da vàng (1)
1. Thủ đô hoa phượng tím
Thủ đô Madagascar là Antananarivo tọa lạc trên vùng cao nguyên cao hơn 1000 mét. Thoạt đầu, đến Antananarivo lúc gần tối, ở một góc phố nhìn lên, có cảm tưởng như thấy Hòn Gai của những năm cuối thế kỷ trước, nhà nhà tầng cao tầng thấp, đường phố khúc khuỷu, ít khi trải nhựa, hoặc nhựa đường long tróc.
Chúng tôi đến thành phố này đúng mùa phượng tím ra hoa, nhiều nơi tràn ngập sắc tím, đặc biệt là quanh hồ Anosy. Cảm giác nhìn thấy một chút Đà Lạt. Nhưng so với Anta (gọi tắt của Antananarivo) thì phượng tím Đà Lạt quá ít, lẻ loi. Phượng tím khiến cho Antananarivo có nét đẹp riêng so với nhiều thành phố tôi đã đi qua. Phượng tím ở đây cài giữa những ngôi nhà kiến trúc Pháp, những biệt thự Pháp cổ kính, và lô xô vô trật tự là những ngôi nhà mới.
Phượng tím đặc biệt nhiều quanh hồ Anosy, hồ trung tâm thủ đô, vị trí như Hồ Hoàn Kiếm của Việt Nam, nhưng ước lượng bằng mắt thấy lớn gấp mấy lần. Gần giữa hồ có bức tượng, trên một hòn đảo nhỏ bé. Anh hướng dẫn viên du lịch người Malagasy nói rằng, trước đây người Pháp dựng ở đó bức tượng biểu tượng nền cai trị Pháp, sau khi Madagascar độc lập, người ta làm bức tượng biểu tượng nền độc lập của Madagascar. Tất nhiên, nếu là người Việt Nam, ai nhìn cái đảo tượng ấy cũng nhớ về Hồ Hoàn Kiếm. Trên đỉnh tháp Rùa đã từng có tượng Nữ thần tự do của nước Pháp, sau này người Việt bỏ đi. Vị trí đặt tượng, cách cấu tạo nên đảo giữa hồ ở Hoàn Kiếm, có phần hao hao với đảo tượng hồ Anosy, chỉ khác ở hồ Anosy, còn nối với bờ bằng một gioi đất nhỏ.
Madagascar cũng bị Pháp xâm chiếm. Cuộc chiến xâm lược Việt Nam, người Pháp mất công rất lớn, có thể không phải chỉ bắt đầu từ thời Tự Đức, mà phải kể người Pháp nhúng tay từ khi Nguyễn Ánh chưa chiến thắng, sau đó nhiều người Pháp làm quan đại thần trong triều đình Gia Long, rồi phải đến thời Tự Đức mới hoàn toàn chinh phục được Việt Nam, sau khi triều đình chấp nhận sự bảo hộ năm 1884. Với Madagascar thì người Pháp chiếm đơn giản và chóng vánh hơn nhiều. Cuộc xâm lược ban đầu năm 1883, nhưng đến năm 1896 thì hoàn toàn đặt Madagascar dưới chế độ bảo hộ. Có điểm khác so với Việt Nam, người Pháp phế bỏ vương triều cai trị Madagascar, cầm tù nữ vương, đặt Madagascar chế độ thuộc địa, tỉnh hải ngoại của Pháp.
Nói dài dòng như thế, là đến một nhận xét thế này: Muốn hình dung những gì người Pháp đã làm ở một thủ đô của chế độ thuộc địa, thì đến Antananarivo, sẽ được nhìn thấy nguyên vẹn, chưa thay đổi mấy. Nhà cửa, đường xá, công trình kiến trúc… còn nguyên cả. Nhà ga Antananarivo có kiến trúc dáng vẻ hao hao như ga Hàng Cỏ, nhưng nhỏ hơn. Dãy phố Pháp trên đồi, nhà thờ, trường học Pháp, có nét gì đó quen thuộc như đã gặp ở đâu rồi. À, chính là nhìn thấy ở Việt Nam.
Tìm hiểu lịch sử xâm chiếm thuộc địa Madagascar, xâm chiếm bảo hộ Việt Nam, (cùng thời kỳ những năm 188x, 189x) rồi so sánh những gì người Pháp đã làm ở hai thuộc địa, đọc hồi ký Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer trong “Xứ Đông Dương”, mới thấy người Pháp đã đánh giá An Nam khá cao, dành tâm sức, nguồn lực lớn để chinh phục, đầu tư (và khai thác). So với An Nam, họ dành cho Madagascar rất ít công sức, đầu tư ít, phần nào yên tâm vì nền cai trị hơn. Nếu bạn nào có kiến thức về kiến trúc, nghiên cứu kiến trúc Pháp ở Madagascar và ở Việt Nam, thì mới thấy ở Việt Nam, các công trình có dấu ấn bản địa rất rõ, thấy rõ một chủ ý người Pháp thiết kế nhà cho An Nam, với mầu sắc An Nam. Trong khi đó, các công trình ở Antananavo có thể thấy ở bất cứ đâu ở châu Âu, có thể có khác thì cũng chỉ là cá biệt, không tập trung nhiều có tính hệ thống như các biệt thự Pháp, các công trình lớn ở Hà Nội.
Ở Antananarivo, bằng mắt thường có thể cảm nhận mức độ phân hóa sâu sắc trong xã hội của họ. Bên cạnh những dãy nhà lụp xụp, là nhà cao tầng. Cũng có trường quốc tế, nhiều trường Pháp, ít trường Anh. Khu thương mại phân chia dân bản địa và phố buôn bán của người Thổ. Có khu siêu thị (hình như chỉ 1 khu) với sân để ô tô mênh mông, phần lớn hàng Pháp, và hàng Trung Quốc.
Bộ mặt đô thị ở Antananarivo đại khái ở tình trạng như Hà Nội, Hải Phòng những năm sáu mươi, thêm số lượng người của những năm chín mươi. Cách hồ Anosy vài cây số, đường phố đã không có hè đường. Có thể thấy nhiều con đường cỏ dại. Đồi cây hoang dã và rác khắp mọi nơi. Ở Trung tâm, ở khu chợ đông dân nhếch nhác, người nghèo có thể nằm ngồi cho con ăn, con bú, thậm chí phóng uế thoải mái. Ngay hồ Anosy, đẹp là thế, với đường cây phượng tím, với những khoảng công viên ven bờ, nhưng rác rưởi và người vô gia cư cũng tự do nằm. Một phía hồ đầy những căn nhà gỗ xiêu vẹo, một cái nhà như một cái hộp gỗ sắp nát, nơi tá túc của những người rất nghèo làm đủ thứ nghề như cắt tóc, hàn xì, lò rèn… Một thứ tạp nham dưới màu tím huy hoàng, cách phủ tổng thống không xa lắm…
Tất nhiên, ở một đô thị trình độ quản lý thấp kém như vậy, không thể an toàn. Vì vậy không thể tự do lân la mà không có người bản địa. Họ hướng dẫn mình, và thông qua họ, được nghe nhiều chuyện linh tinh lang tang không có trong bất cứ tra cứu nào. Tôi đến Madagascar bằng cách tự túc liên hệ qua một công ty du lịch ở Antananarivo, họ đã phân công một tua-gai biết tiếng Anh, tốt nghiệp đại học, nghiên cứu trước về Việt Nam. Gặp nhau, câu đầu tiên là anh ta nói với tôi: “Madagascar và Việt Nam là anh em có thời cùng mẹ khác cha”. Vì sao ư? Một thời cùng mẹ Pháp. Bây giờ Antananarivo vẫn còn phụ thuộc nhiều vào bà mẹ Pháp, vốn liếng của bà mẹ ấy vẫn giữ nguyên vẹn, tiếng Pháp vẫn dùng trong trường học, trong hành chính và đời sống dùng song song với tiếng Malagasy. Còn Việt Nam? Tôi cười, vốn tiếng Anh lỗ mỗ không thể nói được, là VN đã là đứa con lập gia đình, và nhận bà mẹ nuôi khác rồi.




