Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Khảo cứu

Việt Nam có chế độ phong kiến không?

Do phải bới tư liệu, bắt gặp một bài đáng chú ý, trên Tạp chí Văn Sử Địa số 6 (đầu năm 1967), của ông Phan Khoang: Xã hội Việt Nam trước đây có phải là phong kiến hay không?

Tôi rất muốn giới thiệu bài này, nhưng đánh máy lại thì mất công, chụp ảnh thì không rõ lắm, đành trần thuật nội dung vậy.

Ông Phan cho rằng, cách phân chia hình thái xã hội theo trình độ phát triển đều khiên cưỡng, áp vào VN càng khiên cưỡng. Sau chế độ nhà nước cộng sản nguyên thủy đến chiếm hữu nô lệ, đến phong kiến, nên cho rằng Việt Nam thời kỳ lập nước sau nhà Đinh là phong kiến thì chưa đúng hẳn.

Đặc điểm chung của chế độ phong kiến là: 1/ Nhà nước phong chức, kiến đất (nước) chư hầu; 2/ Chính quyền phân liệt. Do chế độ phong chức kiến đất mà quốc gia chia sẻ, có các lãnh chúa; 3/ Xã hội chia giai cấp quý tộc và bình dân. 4/ Kinh tế bóc lột, đóng kín.

Đối chiếu với các đặc tính ấy, Phan Quang cho rằng, lịch sử Việt Nam có yếu tố văn hóa truyền thống chi phối, các triều đại không có đầy đủ các đặc điểm đó, hoặc từng thời điểm lịch sử nhất định xuất hiện một hai đặc điểm thì lại bị biến mất rất nhanh. Ví dụ thời Trần có hương binh, quân của các vương hầu, nhưng vương hầu không phải các lãnh chúa đủ sức thiết lập pháp luật riêng. Hoặc theo các ghi chép của Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú, việc phong đất phần nhiều là tượng trưng, càng về sau càng không thực chất, danh nghĩa là chính, phong đất bằng 1/5 thậm chí 1/10 quy định, không đủ sức lập nước riêng. Nền kinh tế nước ta trong lịch sử khá mở, sản xuất của nhân dân và quý tộc quy định bằng thuế, các tầng lớp xã hội không quy định cứng nhắc.

Vậy xã hội VN trong lịch sử không phải là phong kiến thì là gì? Và khi nào ở VN có phong kiến? Chưa tìm được câu trả lời.

Câu trả lời có thể tìm thấy ở Trung Quốc gần đây, ngày nay. Các Bí thư tỉnh ủy thực sự là vua con, thiết lập một chế độ riêng, có thể mặc sức đề bạt con cái người thân hay thích ai cũng được. Các Bí thư có thể liên kết với các đại gia thâu tóm đất đai, làm giàu, khiến cho xã hội là “quan bản mệnh”, chỉ có 2 giai cấp quan lại và dân thường. Các vụ án của Tập nhằm vào quan lại địa phương, bật nên các vụ việc rõ như ban ngày. Trung Quốc ngày nay có lẽ là chế độ phong kiến đội lốt mà thôi. Còn những nước giống TQ thì cũng vậy.

Năm 1967, sử học VNCH đặt vấn đề này ra rồi, song họ cũng không đi đến cùng. Ngày nay chả biết có nên đặt ra nữa không?