Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Khảo cứu

Phù Lỗ đã từng là tỉnh lị tỉnh... Phù Lỗ

Hôm nọ, tôi có nói với bạn Vũ Kim Chi rằng Phủ Lỗ chứ không phải Phù Lỗ, nay chính thức nhận sai, và sau khi tra cứu sơ sơ, tôi đính chính lại, địa danh đúng là Phù Lỗ, (Phù chứ không phải Phủ).

Phù Lỗ ngày nay là xã thuộc huyện Sóc Sơn, nằm trên vị trí đắc địa, ngã ba đường giao quốc lộ 2 và 3, là phố thị sầm uất, cổ kính. Nhưng ít ai biết Phù Lỗ đã từng là tỉnh lị một tỉnh.

Tỉnh Phù Lỗ tồn tại từ ngày 6/10/1901 đến ngày 18/2/1904 thì đổi tên thành Phúc Yên. Khi đó địa phận tỉnh Phù Lỗ gồm huyện Yên Lãng của tỉnh Vĩnh Yên, phủ Đa Phúc, huyện Kim Anh, một phần huyện Đông Khê (thuộc phủ Từ Sơn) của tỉnh Bắc Ninh tách ra. Huyện Đông Khê sau đó đổi tên là huyện Đông Anh. Thủ phủ tỉnh Phù Lỗ đặt tại Phù Lỗ bây giờ, rồi cuối cùng chuyển về Phúc Yên, tên tỉnh cũng đổi thành Phúc Yên.

Như vậy, Phù Lỗ trước khi là thủ phủ tỉnh Phù Lỗ, đã là một vùng thuộc phủ Từ Sơn, Bắc Ninh, sau đó suýt trở thành một trung tâm văn hóa chính trị của cả vùng.

Về tên Phù Lỗ, chưa thấy ai nói rõ gốc tích của nó. Tên nôm của Phù Lỗ là làng Sọ, có sông Cà Lồ chạy qua. Cà Lồ là phiên thiết của tiếng cổ "Cồ" (do người có chữ Tàu ghi lại âm Nôm cổ), nghĩa là to lớn. Chữ Sọ là một chữ cổ, nghĩa là "đầu". Phù Lỗ cũng có thể là phiên thiết của từ Sọ, do biến âm S/Ph, Sọ/ Sù Lọ/ Phù Lỗ. Có thể hình dung vùng Phù Lỗ thời cổ, từ hậu Lê về trước, là vùng trù phú, trung tâm của một vùng có sông lớn chảy qua. Ngày nay, sau khi có đường mới qua cầu Nhật Tân, Phù Lỗ chắc là sẽ trở lại là một vùng đô thị vệ tinh lớn của Hà Nội