Ngồi tựa…
Dân ca quan họ, cũng như dân ca các miền phía Bắc (hát xoan, hát ghẹo, hát đúm…) là hình thức hát giao duyên, hát đối. Ngày nay, nhiều bài hát quan họ đã thành “kinh điển”, được phổ nhạc, khiến người ta quên đi nguồn gốc ban đầu của nó là hát đối. Trong số nhiều bài hát ấy, cặp bài hát “Ngồi tựa song đào” và “Ngồi tựa mạn thuyền” là cặp bài hát đối rất đáng chú ý.
Ở đây, tôi không có ý nghiên cứu phần âm nhạc, hình thức ca xướng, mà chỉ để ý lý giải phần lời, phần ca từ của cặp bài hát này. Phần ca từ là những câu thơ khuyết danh, tác giả của nó là nhà thơ vĩ đại, nghệ sĩ sử dụng tiếng Việt rất tài tình, là những người am hiểu tiếng Việt bậc thầy.
Khi hát, người nữ hát “Ngồi tựa song đào”, người nam hát đối lại bằng bài “Ngồi tựa mạn thuyền”.
Chỉ có 2 câu thơ này: “Đêm qua ngồi tựa song đào/ Hỏi ai tri kỷ ra vào vấn vương?”, mà quan họ hát nhấn nhá thành ra thế này:
Ngồi rằng là ngồi tựa í ơ có... mấy song _ ơi ơ.... đào
Là ngồi tựa có a song đào, ấy mấy đêm là đêm í hôm qua
Ngồi rằng là ngồi tựa í ơ có... mấy song, ơi ớ.... đào
Là ngồi tựa có a song đào.
Hỏi người là người tri kỷ í ơ.
Cũng có ai ra vào, là ra vào có thấy vấn vương.
Hử lá hội hừ.
Hai câu sau: “Đêm qua gió lạnh đông trường/ Nửa chăn nửa chiếu nửa giường đợi ai?”, cũng hát vòng vo nhấn nhá, như thể người con gái bồn chồn, luống cuống đợi chờ, nói năng líu ríu vì cô đơn phấp phỏng hướng về người xa… Tâm trạng ấy rõ là của những người đang “phải lòng”. Người xưa dùng chữ “phải lòng” biểu cảm hơn từ “đang yêu” bây giờ. Yêu có nhiều cung bậc, còn phải lòng là “tình trong như đã, mặt ngoài còn e” như cụ Nguyễn Du đã tả tài tình buổi đầu Kiều gặp Kim. Phải lòng như vậy, nên tâm trạng nó hồi hộp, nói năng nó vòng vo như gái trai hát đối.
Câu cuối: Tay giơ đón gió chòi trăng/ Rủi may bởi tại chị Hằng (mà thôi)…
Tay giơ ơ... là giơ đón gió í ơ
Cũng có a tay chòi là tay chòi đón gió vẹo trăng.
Rủi... i ỉ may... bởi tại ơ.ơ ơ. ới a là... chị Hằng....
Có cái gì đó rất bâng quơ, ẫm ờ. Tâm trạng của người con gái xưa là thụ động đợi chờ…
Bài “Ngồi tựa mạn thuyền” tương tự giai điệu, từng khổ thơ là màn đối đáp, nhưng người nam hát.
Đêm qua ngồi tựa mạn thuyền
Trăng in mặt nước càng nhìn càng xinh
Trông ra sơn thủy hữu tình
Thơ ngâm ngoài lái rượu bình trong khoang
Tay ANH dạo mấy cung đàn
Tiếng tơ tiếng trúc tiếng trầm thiết tha
Làm trai chơi chốn cầu hồ…
Câu cuối “chỉ có mấy từ “Tay anh dạo mấy cung đàn”, quan họ hát loanh quanh luống cuống là: “tay rằng là tay dạo í ơ có mấy cung ới ơ ơ đàn là tay dạo có năm cung đàn, ấy mấy đôi là đôi í tay ANH, tay rằng là tay dạo í ơ có mấy cung ới ơ đàn là tay dạo có năm cung đàn…”
Cho đến hết bài…
Có mấy vấn đề cần bàn về 2 bài hát này: Một là, vốn là cặp bài hát đối đáp, song ngày nay 2 bài hát này có thể đứng độc lập, nên có thể thấy nam hát bài “Ngồi tựa song đào”, lại có thể thấy nữ hát bài “Ngồi tựa mạn thuyền”. Thì cũng được. Nhưng cái nguyên bản thì “đâu ra đấy”. Không ngẫu nhiên mà người nữ mới tựa “song đào”, còn người nam thì tựa “mạn thuyền”. Nó chắc là bắt nguồn từ quan niệm âm dương ngũ hành của người xưa. Không khí thuộc hành hỏa, còn nước là hành thủy. Tương sinh giữa hai hành đó là mộc, cho nên cả nam và nữ đều có thể tựa lên “mộc”, nhưng cái “song đào” thì lại là “dài nhọn, đỏ” thì lại là hình hỏa. Nữ phải tựa vào cái song đào mà ngóng ra ngoài không khí, đón gió gọi trăng. Mặt trăng ở cả hai bài là điểm tựa thời gian, đó là “đêm trường”. Còn mạn thuyền thì hình phẳng, không hình thù, đó là hình thủy. Người nam thì tựa mạn thuyền, mới có thể soi xuống nước, thấy trăng in mặt nước, mà tụng lên sơn thủy hữu tình.. Ở đây không có núi, người nam tự ví mình là núi. Như vậy, các cụ “đâu ra đấy”, không lẫn lộn. Nay thì nam nữ hát tuốt.
Hai là, Chính vì nam nữ hát không phân biệt nên trong bài “Ngồi tựa mạn thuyền”, chữ “ANH” bị hát lạc thành “EM” (vì nữ hát). Khi ngồi tựa mạn thuyền, thì người nam mới hát “Tay anh dạo mấy cung đàn”. Tình huống của người nam cũng chỉ là “phải lòng”, thơ rượu để mời gọi mà thôi. Nếu trên thuyền có thơ ngâm ngoài lái, rượu bình trong khoang, lại có cô gái dạo đàn rồi, trăng thanh gió mát, thế thì chuẩn bị xong rồi, còn gì là đối đáp với “phải lòng” nữa.
Ba là, câu cuối của bài “Ngồi tựa mạn thuyền”, tôi đoán rằng 99% người nghe hát không thắc mắc “Làm trai chơi chốn cầu hà…” thì "cầu hà" là gì. Tôi cũng đi hỏi mấy lần, nhưng chắc là chưa gặp được “bên chuyên môn” nên đành chịu. Hỏi mấy cô hay hát quan họ biểu diễn, cô ấy bảo hát thế thôi chứ em không biết. Quan họ là môn được truyền khẩu, rồi chỉnh lý, có lẽ nhiều người không biết cũng là thường. Có cách hiểu thứ nhất, câu đó là câu đệm, giống như “ấy a”, “hội hừ”… Có thể như vậy.
Nhưng có thể đó là câu tam sao thất bản. Chốn “bồng hồ” (蓬壺) là chốn bồng lai tiên cảnh. Làm trai chơi chốn bồng hồ có nghĩa hơn. Hoặc là chữ ấy là chữ “cầu hoàng” (求凰) chỉ việc tìm vợ, tìm người bạn đời… “Làm trai chơi chốn cầu hoàng’ có thể đối với người con gái “đón gió ghẹo trăng” mà rủi may tại chị Hằng…
Ngày xưa hát giao duyên như thế. Ngày nay người ta hát như thế nào?. Nam nữ tán nhau, hát: “Khi hai ta về một nhà/ Khép đôi mi chung một giường”… Vân vân, đại khái thế, còn chuyện gì để nói nữa.