Nghiên cứu Ông cụ — S7: Cái khăn mặt của Tống Văn Sơ
1. Vụ án Nguyễn Ái Quốc ở Hồng Công năm 1931 đã rất nổi tiếng. Chỉ cần lục xem lại báo chí Hồng Công hồi đó, xem những tài liệu đã giải mật, người ta có thể dựng lại chi tiết vụ án này. Thực tế cho đến nay, tình tiết vụ án cũng đã công khai đến mức chỉ cần gõ tìm trên Google, có thể đọc được cơ bản nội dung vụ án, diễn biến 9 phiên tòa, sự giải cứu của ông Lodobi với Ông cụ...
Tôi không muốn nhắc lại vụ án này mà muốn bàn về một số chuyện có liên quan.
2. bộ phim "NAQ ở HK" được Hãng phim Hội Nhà văn VN bắt tay sản xuất năm 2001, sau khi công chiếu có một số ý kiến góp ý, tranh luận và thậm chí có người kiện Hãng phim. Thời gian đầu, Nhà văn Nguyễn Khắc Phục, phó gđ là người tiếp thu, bàn bạc với những người có ý kiến. Chung quy, sự quy kết nặng nề nhất là: các anh làm phim tài liệu về Bác, có nhiều chi tiết xuyên tạc không đúng sự thật (nhầm lẫn một bộ phim điện ảnh, thể loại nghệ thuật hư cấu, nhầm với phim tài liệu, thể loại phi hư cấu). Lại có người cán bộ có chức quyền, đến tận Hãng phim nói như chửi: các anh là ai mà dám làm phim về Bác? Các anh có hiểu mình không, mà đòi hiểu Bác của chúng ta.
Sự việc chán nhất là tôi được bàn giao phần việc kế tiếp của Nhà văn Nguyễn Khắc Phục sau khi anh Phục về hưu là đại diện pháp lý cho Hãng phim bên bị, hầu vụ kiện trong khoảng 10 năm, chỉ mới kết thúc năm 2016.
3. Bên nguyên là một nhà sử học, có biên soạn một quyển sách nhan đề: "Vụ án Nguyễn Ái Quốc ở Hồng Công năm 1931" kiện Hãng phim vì đã sử dụng kịch bản có chi tiết vi phạm bản quyền. Cụ thể là, tác giả kịch bản đã lấy chi tiết "cái khăn mặt" trong quyển sách "Vụ án Nguyễn Ái Quốc ở Hồng Công" (gọi tắt là Sách vụ án) của ông ấy.
Trong quyển Sách vụ án nói: trước nhà số 9 phố Tam Lung, nơi ông Tống Văn Sơ ở, có treo cái khăn mặt làm ám hiệu, khi ngay ngắn là yên ổn, khi vắt lệch thì bị động.
Trong phim NAQ ở Hồng Công, quả thật có đoạn, khi ông TVS bị bắt, ông có quay lại rút cái khăn mặt vắt vào vai như là mang khăn đi theo.
Cuộc kiện tụng không phải chỉ nói đôi ba câu, kéo dài đằng đẵng gần 10 năm. Tựu trung lại chỉ vì một cái khăn mặt của ông Tống Văn Sơ. Những chuyện tày đình thì qua, ví dụ có người bảo kịch bản xuyên tạc người bị bắt cùng Ông cụ là người phụ nữ TQ, thì ra TQ mới là người nuôi dưỡng bảo vệ Ông cụ, phủ nhận công lao của các lãnh đạo tiền bối chúng ta, trong đó thực sự người bị bắt là Lý Sâm tức Lý Phương Thuận, vợ ông Hồ Tùng Mậu. Chị Lý khai với cảnh sát là cháu Tống Văn Sơ... Đại loại những quy kết như vậy rất nhiều, rồi cũng thôi, hai bên cho qua, chỉ còn... cái khăn mặt.
4. Tôi không có cố vấn pháp lý, không thuê luật sư (bên nguyên thì thuê ls). Tôi nghĩ rằng, nếu Sách vụ án của bên nguyên là một loại sách khảo cứu thì sao tác giả lại nhận bản quyền về một chi tiết. Đấy là chưa kể tính chân thực của sự kiện ấy, tài liệu nào ghi lại, ai kể lại? Còn nếu Sách vụ án là tác phẩm hư cấu, thì mới bàn xem 2 chi tiết ấy giống nhau hay không?
Thực tế là, nhà văn Hữu Mai khi viết kịch bản, cũng tiếp cận nguồn tài liệu gần giống với người viết sách khảo cứu. Chắc chắn Nhà văn có quyền nghi ngờ một tình tiết không tin cậy. Ở đây là tình tiết do người khác kể lại, có thể tam sao thất bản, hoặc nghe không hết. Ví dụ, người biết sự thật chỉ nói đơn giản "dùng khăn mặt làm ám hiệu" không nói chi tiết như nào. Nhà văn Hữu Mai đã không tin chi tiết làm lệch khăn là báo động. Vậy một cơn gió cũng khiến một tình huống thành báo động giả. Một người lão luyện về hoạt động bí mật không hành động tầm thường thế. Ông đã cho tình huống báo động/ báo yên là không /có khăn. Khi ông Tống bị bắt, từ tầng 2 bị áp tải vài bước, ông còn quay lại rút vội cái khăn mang theo. Hành động đó có thể gây nguy hại cho chính ông ta, có thể bị lầm tưởng chạy trốn mà ăn một phát đòm. Rõ ràng, cũng là cái khăn, nhưng cái khăn của nhân vật trong phim của Hữu Mai khác hẳn cái khăn trong quyển Sách vụ án.
5. Tôi không có ý kể lại vụ án kiện Hãng phim, vì vụ này xử công khai có pv tham dự. Mà muốn nói một vấn đề khác: sự thật trong lịch sử và sự kiện trong tác phẩm văn học, hay cụ thể hơn, tiểu sử con người lịch sử và hình tượng nhân vật văn học nghệ thuật.
Trong ví dụ cái khăn mặt trên đây, quả là một trường hợp điển hình. Khi nhà nghiên cứu lịch sử viết lại tiểu sử hay sự kiện, anh làm công việc nghiên cứu, dựng lại sự việc xảy ra thực tế. Còn nhà văn, anh ta hư cấu để xây dựng tính cách nhân vật, sắp đặt chi tiết sự kiện có ý đồ. Có rất nhiều cách kể lại một sự kiện lịch sử, nhiều người chọn cách giống như ghép hình. Cái gì đã có tư liệu tin cậy thì nếu nói đến nó phải nói không khác. Cái gì không có tài liệu tin cậy, thì hư cấu thoải mái. Như vậy, trong sách "Vụ án Nguyễn Ái Quốc Ở Hồng Công năm 1931", ông Tống Văn Sơ được nói đến là con người lịch sử, là tên gọi khác của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Còn ông Tống Văn Sơ trong phim NAQ ở HK là nhân vật (lịch sử) Tống Văn Sơ. Người viết sử có thể chép ngày X ông Y rửa mặt bằng khăn. Nhà văn không nên cho nhân vật Y trong ngày X không rửa mặt bằng khăn. Ngày X+t, không có tài liệu nào nói ông Y làm gì, thế thì nhà văn cho Y hội họp hoặc tán gái. Trong trường hợp tài liệu là người nào đó kể lại, người viết sử cẩn trọng phải dẫn nguồn hoặc ghi rõ ông nào bà nào nói, đằng này nhà viết sử tin chắc ngay, và coi đó là phát kiến của mình thì không ổn.
6. Chuyện trên đây tôi kể đúng là đáng chán. Nhưng tôi nghĩ không thừa. Ở nước ta bấy lâu nay, đã không ít người tin rằng bà thái hậu vợ vua Đinh, sau là vợ vua Lê, tên là Dương Vân Nga, hay là tin rằng Ông cụ về đến biên giới Pac Bó năm 1941 đã hôn một nắm đất. Lại có thày giáo dạy sử dạy học trò, rằng Nguyễn Huệ sai người mang cành đào phi ngựa vào Huế tặng Ngọc Hân. Với nhà nghiên cứu lịch sử chân chính, những chi tiết ấy đúng là "bốc phét", ngày nay lịch sự gọi là chém gió. Nhưng nhà văn thì chém như vậy. Tôi sực nhớ vừa đọc được một bài trên mạng, web của cơ quan đảng đàng hoàng, nói chuyện Bác Hồ của chúng ta năm ấy sau khi thoát ngục Hồng Công, đi qua Thượng Hải, đã thuê xe đến đưa thư vào phủ Tống Khánh Linh, bị cảnh sát theo dõi, ông cụ đi xe ô tô đánh lạc hướng cảnh sát thế nào bla blo... Nghĩa là tả lại cái cảnh trong bộ phim "Vượt qua bến Thượng Hải" mà chúng tôi sản xuất năm 2010. Dĩ nhiên đó là phim ảnh. Nhưng người ta cho vào bài báo viết về lịch sử rất nghiêm túc.
7. Kết quả của vụ kiện kéo dài 10 năm là bất đắc dĩ tôi phải đào bới về Ông cụ. Sau đó, tôi đến TQ làm phim Vượt qua bến Thượng Hải. Trường hợp Tống Văn Sơ cũng không đơn giản chút nào. Ở đây gặp phải một chuyện nhạy cảm của Trung Quốc, đó là có nguy cơ động đến Tống Khánh Linh. Bà này là quốc mẫu của họ, nhưng nhạy cảm hơn là sau năm 1949, Mao mấy lần cầu hôn bà không được. Nhạy cảm hơn nữa là Ông cụ rất thân thiết với bà Tống. Thân đến mức nào thì có lẽ ở TQ người ta biết. Một bạn FB có comment cho tôi, Tống Văn Sơ là nói lái "tớ vẫn sống", có lẽ thế. Cũng có lẽ là một kiểu chơi chữ, là người sơ giao của họ Tống. Nhưng chắc là nói ngược mà thôi.
Trước khi nói đến những sự kiện năm 1941, phần sau tôi sẽ chỉ nói sơ qua vài nghi vấn đã được chỉ ra trong thời gian "điền dã" làm phim ở TQ.