Một đề bài (và lời giải) toán thời xưa (1)
Trong các tài liệu, đầy rẫy thông tin về thi văn, nhưng việc thi toán thì rất hiếm hoi.
Báo Thanh Nghị số 38, đầu năm 1943, có bài “Việc thi toán thời xưa” của ông Hoàng Xuân Hãn, cho ta nhiều thông tin thú vị về thi toán thời quân chủ.
Ông Hãn cũng liệt kê các thông tin có từ Đại Việt sử ký toàn thư, kể rằng từ thời Lý Trần, nước ta đã có các kỳ thi toán, chủ yếu để tuyển bổ lại viên. Chương trình thi thì đến đời Lê Trung hưng mới có tài liệu nói chủ yếu thi các phép “bình phân” và “sai phân”. Các sách của Lương Thế Vinh hay Vũ Hữu cũng là sách để thí sinh học đi thi. Sau đây, theo ông Hoàng Xuân Hãn dẫn một bài “luyện thi” vào năm 1720, thì thấy các sách của Lương, Vũ ngày xưa, chỉ tương đương với toán lớp 3, 4, 5 ngày nay. Có điều, họ học toán chắc là rất thiết thực, để đo đạc ruộng đất, tính toán trong mua bán, chia phần… thông thường. Không thấy áp dụng trong xây dựng, hay các công nghệ cao như đúc súng, xây thành như thế nào.
Bài sau đây Hoàng Xuân Hãn trích trong sách “Chỉ minh lập thành toán pháp” của Phan Huy Khuông, người làng Đông Ngạc, sinh sống vào thời Lê mạt, chuyên để dạy học trò thi toán làm lại viên (công chức trong bộ máy nhà nước). Không rõ sách xuất bản năm nào, nhưng nói rõ bài tựa viết năm 1720.
Đề bài như sau: “Hỏi nay được phụng ban vàng bạc cộng là 1000 cân. Số bạc ấy, bản quan lĩnh, lượng chiếu số bạc 5292, để phát cho các viên thuộc ở các bản dinh là 328 người. Nếu sẽ chia đều cho mọi người thì còn lẻ 4 phân 8 ly. Nghĩ cao hạ chia đều lẽ chưa được phải. Vậy phép chia đều không dùng được, lẽ đã rõ ràng. Nay muốn đem số tiền ấy chia cho bản thuộc theo phép “sai suy”. Chia làm 3 hạng: Hạng Giáp 8 người, mỗi người 7 phân; hạng Ất 20 người, mỗi người 5 phân; hạng Bính 300 người, mỗi người 2 phân. Như thế mỗi người được lĩnh bao nhiêu và tính gộp mỗi hạng được lĩnh bao nhiêu? Các thí sinh thi toán, học tập đã tinh thông, hãy tính toán để biện biệt, nên tường tận giãi bầy, để tỏ điều hiểu rõ”
Bình luận về đề bài: Đề bài này chắc chắn viết bằng chữ Nôm, suy diễn theo 1 đề bài ngày nay, thì thấy rườm rà và không rõ ràng. Tìm hiểu thì thấy, đề ra có 1000 cân (1 cân= 16 lượng), tức là 16.000 lượng, mà lấy ra có 5.292 lượng (lạng) để chia cho 328 viên lại. Chú ý 1 lượng = 100 phân; 1 phân= 10 ly. (1 ly=37,8 miligam hiện nay).
Stt sau tôi sẽ post lời giải của thí sinh đời xưa. Chắc ít người đoán ra hành văn lời giải sẽ như thế nào.