Đồng dao (4)
4. Bắc kim thang
Một bài đồng dao của trẻ em vùng Nam bộ khá nổi tiếng là bài "Bắc kim thang". Cho đến nay, khá nhiều thắc mắc về việc giải nghĩa bài này. Đây có thể là bài đồng dao cổ điển hình, giống như bài Thả đỉa ba ba, Chi chi chành chành ở miền Bắc, ngôn ngữ đa nghĩa, lộn xộn, gặp đâu nói đấy, khó hiểu.
Toàn bài: Bắc kim thang cà lang, bí dợ/ cột qua kèo là kèo qua cột/ chú bán dầu qua cầu mà té/ chú bán ếch ở lại làm chi/ con le le đánh trống thổi kèn/ con bìm bịp thổi tò tí te.
Nghe nói có cả những cuộc hội thảo có bàn về bài đồng dao này. Một ông cho rằng, đây là bài hát trẻ em hát khi lò cò chơi khèo chân. Ông ấy cho rằng phải là "bắt kim than" tức là bắt con ngựa màu xám. "Bắt Kim Than, cà lang bí rợ/ Cột quai chèo, chèo qua chèo lại/ Bắt ngựa ô, chạy vô vườn mít/ Hái lá mít, chùi đít ngựa ô". Nhưng đang bắt con ngựa thì cà lang bí rợ làm gì? Chịu. Nó là đồng dao trẻ con hát thế thì biết thế.
Gần đây, có ông bảo là bài đồng dao này nguồn gốc kể câu chuyện tình bạn của ông bán dầu và ông bán ếch. Một ông bán ếch cứu được con le le và bìm bịp bị sập bẫy, nên đôi chim ấy báo cho ông bán ếch là trong 7 ngày không được ra ngoài đi bắt ếch khi trời chưa sáng kẻo ma bắt. Ông bán ếch chưa kịp báo cho bạn thì ông bán dầu đã đi bán dầu sớm, đi qua cầu bị té ngã chết. Nên ông bán ếch chán ở lại làm chi, le le đánh trống bìm bịp thổi kèn đám ma ông bán dầu.
Câu chuyện trên đây chắc chắn là một ông hiếu sự đã nghĩ ra, cho các tình tiết hợp với bài đồng dao mà thôi. Vì các nhân vật trong câu chuyện không có tên tuổi, không có ghi chép lịch sử để chứng minh. Phiếm chỉ kiểu đó không phải là giải mã đồng dao. Nó chỉ là dựa vào ý tứ câu chữ để bịa ra một câu chuyện có ý nghĩa giáo dục con trẻ (một cách khiên cưỡng). Lạ lùng là bài giải nghĩa này chia sẻ nhiều trên mạng coi như một truyền thuyết chuẩn về bài đồng dao, trong đó cắt nghĩa cà, lang, bí rợ là 3 loại quả có dây leo trên giàn bắc kim thang có lẽ là sai sót lớn. Bí rợ là tiếng Nam chỉ bí ngô, thì cà lang hẳn là tiếng địa phương Nam chỉ loại quả bầu hoặc bí gì đó, chung giàn với bí rợ.
Trở lại ý nghĩa sấm vĩ của thể loại đồng dao, nhiều năm trước tôi đã nghe một ông giải mã bài Bắc kim thang như sau: Bắc kim thang là bắc cái thang hình chữ kim, trên đó loài cà lang và bí rợ đều leo lên. Leo cao. Một trong 2 anh đó là anh bán dầu, khi qua một cái cầu ở Nam bộ thì bị té. Còn anh kia cùng leo kim thang là anh ếch, người Nam đọc chữ X là "ếch". Anh bán dầu té rồi, đi tù rồi thì anh X ở lại làm chi? Bọn đánh trống thổi kèn là những con le le. Con le le, một loại vịt trời vui thì sà vào, động thì bay đi. Nhưng thổi kèn đám ma tò tí te là con bìm bịp. Loài bìm bịp ăn rắn độc, giương chiêu bài diệt rắn, nhưng nó là bìm văn bịp. Anh bán dầu đang bán dầu vào Nam bộ làm chi để qua cầu mà té? Anh X và anh bán dầu (dầu khí, dầu thô...) anh nào là cà lang, anh nào là bí rợ? Các anh leo đến gần đỉnh kim thang rồi mà xảy ra chuyện. Le le đâu, bìm bịp đâu?
Đồng dao có một ý nghĩa sấm vĩ, kể chuyện đời sống thâm thúy. Có lẽ mỗi thời lại tìm thấy một ký mã mới. Chả ai chứng minh được chỉ có thể nghiền ngẫm mà thôi.