Tổng tập về rươi (5-cuối)
5. Sự tích con rươi
Có một câu chuyện cổ tích về rươi. Tôi nghe chuyện này ban đầu hồi bé tý, chính mẹ tôi kể lại. Mẹ tôi không được học hành, chỉ thoát nạn mù chữ, nghĩa là tiêu biểu của một bà mẹ quê kiểng, dân dã. Chuyện vắn tắt thế này: Ông Cao Biền yểm bùa âm binh, để đến khi có chuyện đánh nhau thì hóa phép một quân binh thành nhiều quân binh. Nhưng do người Việt ta tài giỏi mà phá được kế âm binh, nên khi quân ông Cao Biền dậy lên, là dậy non, cứ một âm binh đứt thành 100 âm binh, nhưng không thành người được, mà chỉ thành con rươi thôi.
Lớn lên, tôi được bố tôi bảo: Các cụ đặt chuyện ra để chế diễu Cao Biền thôi. Bố tôi tạm gọi là trí thức hàng xã, ông nội tôi là cụ Đồ dạy học cho cả tổng (tổng sư). Đó là kiến giải bước đầu về chuyện dân gian sự tích con rươi.
Bây giờ, tôi đã quá tuổi bố mẹ hồi xưa, tra sách chỉ thấy tích quân Cao Biền dậy non, là ông ấy gieo hạt đậu, dậy non mà quân run lẩy bẩy, thành câu thành ngữ "lẩy bẩy như quân Cao Biền dậy non".
Tuy nhiên, tôi vẫn cho rằng sự tích con rươi nghe thời bé là chuẩn chỉnh. Nó vừa thỏa mãn huyền thoại về bùa phép của Cao Biền, vừa nói đến tập tính loài rươi. Quả thật nó là "âm binh dưới đất, đứt thành trăm con khi ra khỏi đất".
Con rươi thuộc loại chân đốt, nở từ trứng trong lòng đất (bãi ven sông). Nếu cuốc ruộng vào mùa xuân hè, sẽ gặp một con rươi, thoạt nhìn như một sợi dây, có con dài gần 1 mét. Nhìn gần sẽ thấy đó là loài chân đốt rất nhiều chân. Con rươi đến kỳ sinh sản thì đẻ trứng vào đất, khi có nước chảy đến, rồi ngoi lên, đứt thành nhiều đoạn. Con rươi mà ta thấy, chính là một đoạn của con "nguyên bản". Trứng rươi đã ở trong đất rồi, vậy thì con rươi ngoi lên, đứt ra để làm gì? Để chết. Nếu người ta không vớt nó, thì nó cũng sẽ bơi đi và tự sát. Có văn sĩ đã ca ngợi hành vi sinh con (bịa thêm chút yêu đương mê tình) rồi chết lâm ly bi đát. Thực ra tập tính của rươi là thế, bản năng sinh tồn, cứ dịp "trở trời", dịp từ thu sang đông, có mưa nhỏ, có nước dâng là nó làm trọn vòng đời sinh tồn.
Do trứng rươi ẩn trong đất, cho đến nay tôi chưa thấy ai mô tả trứng rươi thế nào, mà con rươi không thể nuôi đơn giản như loài thuần dưỡng khác. Các ông "nuôi rươi" là nuôi ruộng, khoanh vùng, khoanh lưới, giữ gìn đừng phun thuốc sâu, đừng làm gì để rươi chết, thế là nuôi rồi. Điều mà ngàn xưa con rươi tự do theo thiên nhiên, thì đến thời XHCN ngày nay phải nâng niu nó, giữ gìn nó, thế mới biết con người đã tàn phá thiên nhiên ghê gớm như thế nào.
Do rươi là loài "âm binh" sống trong đất, đặc tính theo Đông dược là "lạnh", nên chế biến nó mới cần phụ gia "nóng", và ăn không phải bao nhiêu cũng được, không phải ai cũng ăn được. Ăn cũng nên "dò" xem có dị ứng không, như là lần đầu tiêm kháng sinh vậy. Nhưng đã ăn được thì ok đi, ăn một lại muốn hai lần.
Người ở vùng rươi, cũng không phải ai cũng nhìn thấy con rươi ở dạng nguyên bản trong đất đâu. Nên người không biết con rươi, thì càng không thể biết được.