Kinh Môn trong lòng tôi — Lời nói đầu
Tôi dừng mấy ngày loạt bài về các tỉnh phía Nam Trung Quốc (Đất quê của cô K.) để giới thiệu với các bạn một vùng quê nước Việt Nam (sau loạt bài về Kinh Môn này sẽ post bài "Đất quê của cô K" tiếp tục hầu bạn đọc FB).
Cũng có thể coi đây là du ký. Chỉ có khác là vùng quê này tôi đã đi và đến đó từ khi sinh ra đến nay, và có lẽ cả cuộc đời. Tôi cũng đã viết về nó nhiều lần, miêu tả nó trong cuốn tiểu thuyết 800 trang "An Lạc dưới trời", viết bút ký đăng các báo, nhưng chắc rằng chưa bao giờ hết chuyện. Ở bài ký này, có một số đoạn tôi đã viết, nay lấy lại để có một tổng thể, nếu bạn nào đã đọc ở đâu đó, thì xin đọc lại một chút.
Kinh Môn, ngày nay không nhiều người biết đến, nhưng trong lịch sử đã từng là tên một phủ lộ, bao trùm mấy huyện của Hải Dương, trùm hết phạm vi thành phố Hải Phòng ngày nay.
1. Kinh Môn bao trùm cả... Hải Phòng.
Khu vực chắn giữa sông Kinh Thày, Đá Bạc vốn là nơi đìu hiu, nghèo nàn nhất của huyện, chậm phát triển nhất tỉnh, thì nay lại là nơi có khu vực công nghiệp xi măng lớn nhất nước, đô thị hóa rất nhanh, ra đời đồng thời hai thị trấn lớn với xi măng Hoàng Thạch nổi tiếng khắp cả nước. Xi măng đã làm Kinh Môn giàu có, cũng mang lại nhiều hậu họa cho cả một vùng không chỉ riêng Kinh Môn.
Khu vực này đúng là một con gà gáy cả ba tỉnh cùng nghe, là nơi ngã ba tiếp giáp biên giới của Kinh Môn (Hải Dương)- Đông Triều (Quảng Ninh) và Thủy Nguyên (Hải Phòng). Dãy núi có đỉnh cao nhất là An Phụ chia huyện thành hai phần, phần Tây tiếp giáp sông Kinh Môn chạy song song với quốc lộ số 5 ruộng đồng bằng phẳng, từ Thăng Long, Quang Trung giáp Bến Tuần Mây kéo đến bến Nống (An Lưu) là một cánh đồng vựa lúa, sánh với bất cứ cánh đồng nào của Gia Lộc, Tứ Kỳ vốn nổi danh lúa gạo. Phần bên Đông núi An Phụ, dân vừa làm ruộng, vừa sinh sống với sông Kinh Thày, vốn là nơi trên bến dưới thuyền, nghề chài lưới lẫn với thương hồ hình thành tính cách quả cảm của dân Kinh Môn, có những con người còn lưu đậm dấu vết trong sử sách.
Năm Quang Thuận thứ 10 (1469), Thừa tuyên Hải Dương có 4 phủ, 18 huyện thì Phủ Kinh Môn là một trong 4 phủ đó, quản 7 huyện: Giáp Sơn, Đông Triều, Kim Thành, An Lão, An Dương, Nghi Dương và Thuỷ Đường. Đối chiếu với bản đồ ngày nay, Kinh Môn chỉ còn là danh chỉ huyện Giáp Sơn xưa, trừ các huyện Kim Thành, Đông Triều cơ bản là đất cũ, các huyện còn lại chính là nằm lọt trong phần lớn Thành phố Hải Phòng ngày nay. Nói Hải Phòng lọt trong phủ Kinh Môn, hay Kinh Môn bao trùm cả Hải Phòng, đó chính là phần lịch sử thú vị...
Vùng đất thuộc phủ Kinh Môn có một giai đoạn phát triển mạnh, vì nằm giữa Chí Linh quê gốc và Dương Kinh nơi đất căn bản của họ Mạc. Chính sách khai phát thương mại và thủy hải sản của họ Mạc đã biến vùng đất phủ Kinh Môn thành khu vực chủ lực phát triển của đất nước thời nhà Mạc.
Nhưng cuối triều Mạc, bắt đầu Lê Trung hưng phải gánh chịu nhiều cuộc tàn phá ghê gớm. Một phần do sự suy tàn của triều Mạc, một phần đây chính là địa điểm đường thủy nối Tây đô Thanh Hóa với Đông đô, cuộc chiến phò Lê và tồn Mạc đã làm cho cả vùng thành chiến địa. Đại Việt sử ký toàn thư chép năm 1598, Đoan Quốc công Nguyễn Hoàng đã từ Thăng Long, vâng mệnh vua Lê Thế tông, kéo về Kinh Môn thảo phạt “giặc ngụy”. (Ghi chú: Quyển tiểu thuyết Vườn An Lạc của Nguyễn Xuân Hưng, giải thưởng cuộc thi tiểu thuyết của Hội Nhà Văn VN chính là viết về giai đoạn này của Kinh Môn). Sau khi nhà Mạc chạy dài lên phía Bắc, thế lực chống triều đình mạnh nhất tập trung ở Thuỷ Đường (nay là Thuỷ Nguyên), rồi Đông Triều, Kim Thành, Thanh Hà, An Dương… đều không thần phục triều đình. Nhưng duy chỉ có Giáp Sơn là không thấy nói có “ngụy”, và chắc chắn Nguyễn Hoàng đã kéo quân theo đường thủy đến phủ lỵ Kinh Môn làm bản doanh để làm cuộc chinh phạt. Chính vùng sông nước từ Kinh Môn đến Đồ Sơn, nằm trong khu vực phủ Kinh Môn xưa, hai trăm năm sau lại là vùng đất hoạt động của Quận He Nguyễn Hữu Cầu chống lại triều đình.
Nhưng dấu ấn lịch sử còn lại với thời gian ở Kinh Môn không phải là vết tích Mạc- Lê, mà là tiếng vọng từ một thời gian xa hơn, chính là công tích của nhà Trần. Câu chuyện Trần mới là những trang đặc sắc nhất ở đất này...
(còn nữa)