Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Bình luận

Ngày giỗ xứ Đoài

1. Mấy hôm nay kỷ niệm 10 năm sáp nhập Hà Tây vào Hà Nội. Không hiểu cái này cũng kỷ niệm được nhỉ? Nếu tôi là người xứ Đoài không quan chức, là nhân sĩ tôi chưa chắc đã vỗ tay.

2. Hà Tây, địa phương gồm Sơn Tây và Hà Đông thời gần đây, được định danh là xứ Đoài, trong lịch sử xa hơn gọi là xứ Sơn Tây. Lịch sử xứ Sơn Tây xa xôi lắm, nhưng coi mốc chính thức từ thời Hồng Đức, khi lập 13 thừa tuyên xứ. Sơn Tây thời đầu cương vực gồm 5 phủ, qua thời gian chia tách, đến đầu thế kỷ 20, Sơn Tây còn lại tương ứng với 2 phủ ban đầu. Ba phủ "mất" đi góp phần làm thành Vĩnh Yên, Phúc Yên, Phú Thọ. Một số xã huyện của Sơn Tây còn nhập tách với Thái Nguyên, Hà Nội như Sóc Sơn, Mê Linh. Thực sự xứ Sơn Tây là đất bao trùm nơi đô cũ Phong Châu của Vua Hùng.

3. Trong lịch sử có một cấp hành chính đã bỏ đi rồi, nhưng dân gian vẫn cứ lưu giữ, đó là "xứ". Xứ còn dùng đến trước 1945 trong các văn bản chính thức, lễ lạt nhà nước. Dù có tách ra nhiều tỉnh nhưng có mấy địa phương còn chữ "xứ". Đó là xứ Lạng, xứ Đoài, xứ Đông, xứ Thanh, xứ Nghệ. Còn 2 xứ là Xứ Kinh Bắc, xứ Sơn Nam thì dần dần ít dùng nữa.

Phải nhìn nhận là các cụ từ thời Hồng Đức đã xác định một khu vực địa phương không chỉ đơn giản riêng biệt về địa lý, mà còn có đặc trưng văn hóa riêng, lịch sử nhân học riêng. Trong các xứ, số phận xứ Đoài long đong hơn cả. Nguyên bản là xứ đất cổ, có lịch sử lâu đời, quê hương các vua Hùng, rồi cứ co lại về cương vực, thì nét văn hóa dường như càng cô đặc lại. Con người xứ Đoài chắc chắn có gì đó rất riêng, không giống xứ Đông, xứ Thanh. Văn vật xứ Đoài có thể nói là phong phú nhất trong mọi xứ, vì đó là vùng đất cổ đẻ ra nước Việt.

4. Thời Pháp thuộc, vạch địa giới hành chính vẫn phải tôn trọng lịch sử, không dám làm trái luật Minh Mạng, kế thừa luật Hồng Đức. Chỉ có thời sau năm 1975, nhập tách mới vô tội vạ. Hình như các bố quan chức cứ căn bản đồ, hai thằng cạnh nhau là sáp nhập, bất kể gì. Hóa ra bao công sức nghiên cứu của các cụ, người Pháp dày công lập Viễn Đông bác cổ cũng là rách chuyện. Để sách lịch sử văn hóa xuống lót đít ghế. Cứ kẻ một phát là nhập xong. Thế mới có chuyện ví dụ Hải Dương với Hưng Yên, sao bao nhiêu năm cấp tỉnh vẫn không thể hòa hợp, vẫn đấu nhau, rồi tách ra là hỉ hả. Chỉ vì một anh xứ Đông, một anh xứ Sơn Nam, sao có thể nhốt chung. Hà Sơn Bình mới tệ chứ. Một anh xứ Đoài, một anh Mường. Chả đâu vào đâu.

5. Tôi không phải người xứ Đoài, chỉ có nhiều bạn xứ Đoài, có bạn gọi ngày sáp nhập Hà Nội là ngày giỗ xứ. Thôi thì người có đời người, xứ cũng có đời xứ. Nếu cái xứ của bạn quả thật có sức sống thì nó sẽ cứ sống, trường tồn trong lòng dân xứ, địa giới hành chính chỉ là cái đánh dấu trong bản đồ của ông quan.